Bret Harte

Hoe de Kerstman naar Simpsons Bank kwam

vertaling Frank Lekens

Hoe de Kerstman naar Simpsons Bank kwam

Het had lang geregend in het dal van de Sacramento. De North Fork was buiten zijn oevers getreden en het wed in de Rattlesnake Creek was onbegaanbaar. De rotsblokken die ’s zomers aangaven waar je bij Simpsons Wad kon oversteken, gingen nu schuil onder een watervlakte die zich uitstrekte tot de voet van de bergen. De postkoets reed niet verder dan Grangers; de laatste koets was in de biezen blijven steken en de koetsier had moeten zwemmen voor zijn leven. ‘Een gebied zo groot als Massachusetts,’ schreef de Sierra Avalanche met droeve regionale trots, ‘staat nu onder water.’
En hoger op de hellingen was het niet veel beter. De weg was één groot modderbad bezaaid met wagens die met geen macht of moreel verwijt nog losgemaakt konden worden uit de poel van verderf waarin ze waren gestrand, en om Simpsons Bank te vinden hoefde je het spoor van luid gevloek en vastgelopen voertuigen maar te volgen. Daar verderop lag op die kerstavond in 1862 dan, afgelegen en ongenaakbaar, bemodderd en beregend, gegeseld door de wind en belaagd door het wassende water, Simpsons Bank, als een zwaluwnest tegen de ruige architraaf en verbrokkelde kapitelen van de Table Mountain gekleefd en sidderend in de storm.
Toen de avond viel over het kamp, gloeiden er hier en daar in de nevel nog wat lichtjes op in de vensters van de hutten aan weerskanten van de doorgaande weg, die nu doorkliefd en overspoeld werd door woeste waterstromen en geteisterd door de striemende wind. Gelukkig zat het merendeel van de inwoners in de winkel van Thompson rond een roodgloeiende kachel geschaard, waar ze zwijgend af en toe op spuugden, een gezellig tijdverdrijf dat praten wellicht overbodig maakte. De meeste andere vormen van vermaak waren in Simpsons Bank ook uitgeput; het hoge water verhinderde alle werkzaamheden in de kloof en de rivier, en het resulterende gebrek aan geld en whiskey had alle minder betamelijke vormen van ontspanning van hun aardigheid ontdaan. Zelfs de heer Hamlin was liever vertrokken met zijn schamele vijftig dollar op zak – al wat hij had kunnen innen van de fikse bedragen die hij in de succesvolle uitoefening van zijn zware beroep had gewonnen. ‘Ajje ’t mij vraag,’ zei hij daar later over, ‘ajje mij nou vraag waar een speler in ruste, die het niet meer om het geld te doen is, zijn eigen nou aardig bezig ken houwen en in vorm ken blijven, dan zeg ik Simpsons Bank. Maar voor een jonge knul die een groot gezin te onderhouwen heb, is het daar de moeite niet.’ Aangezien zijn eigen ‘gezin’ hoofdzakelijk uit meerderjarige dames bestond, illustreert die uitspraak eerder zijn gevoel voor humor dan zijn verantwoordelijkheden.
De onwetende mikpunten van zijn spot zaten die avond in ieder geval bijeen met die lijdzame lusteloosheid die voortvloeit uit ledigheid en verveling. Zelfs het plotse geplas van hoeven in de modder kon ze niet uit hun apathie wekken. Alleen Dick Bullen stopte even met het schoonschrapen van zijn pijp om een blik op de deur te werpen, van de anderen gaf niemand enig blijk van belangstelling of zelfs maar herkenning van de man die de winkel betrad.
Ze kenden hem daar allemaal en noemden hem ‘de ouwe’. Een man van een jaar of vijftig, zijn schaarse haar al grijs maar zijn gezicht nog fris en jeugdig. Uit dat gezicht sprak een gulle maar wat hulpeloze hartelijkheid en een kameleontisch vermogen om zich aan de wisselende sfeer en stemmingen van zijn omgeving aan te passen. Hij kwam duidelijk net van een paar jolige vrienden vandaan en merkte niet meteen op hoe somber de stemming hier was: joviaal sloeg hij de dichtstbijzijnde man op de schouder en liet zich op een lege stoel vallen.
‘Zo’n verhaal als ik nou gehoord heb, jongens! Jullie kennen Smiley wel, van verderop – Jim Smiley, de grappigste kerel hier in de buurt? Die had me toch zo’n kostelijk verhaal...’
‘Die —— Smiley is een idioot,’ werd hij nors afgekapt.
‘Een —— schoft van hier tot ginder,’ klonk een andere kniesoor.
Na die stellige beweringen viel er een stilte. De ouwe keek eens om zich heen en langzaam veranderde zijn gelaatsuitdrukking. ‘Dat is waar,’ zei hij peinzend. ‘Heeft absoluut iets van een schoft en iets van een idioot. Allicht.’ Hij zweeg even, als gekweld door herinneringen aan de idiote schoftenstreken van de impopulaire Smiley. ‘Rotweer, hè?’ begon hij opnieuw, nu hij de stroom van het heersende sentiment in dit gezelschap had gevonden. ‘Hard gelag voor iedereen, geen cent te verdienen zo. En morgen alweer kerst.’
Dat woord ontlokte de mannen enige beweging – van afkeer of blijdschap, dat was niet duidelijk. ‘Ja,’ vervolgde de ouwe met de grafstem die hij inmiddels onbewust had opgezet, ‘kerst, ja, en vandaag al kerstavond. En weet je, jongens, nou had ik zo es gedacht – dat wil zeggen, het is maar een idee waar ik mee speelde, hoor – maar dat jullie hier misschien nog even bij mij wouden langskomen, voor een rondje bij mij thuis. Maar dat zal wel niet, zeker? Hebben jullie zeker geen zin in?’ zei hij beschroomd, begripvol en met zijn blik op hen gericht.
‘Och, ik weet niet,’ zei Tom Flynn, die al wat monterder klonk. ‘Misschien wel. Maar je vrouw dan, ouwe? Wat vindt die daarvan?’
De ouwe aarzelde. Zijn echtelijke ervaringen waren niet van de gelukkigste, dat was in Simpsons Bank algemeen bekend. Zijn eerste echtgenote, een mooi tenger vrouwtje, had in stilte geleden onder de jaloerse verdenkingen van haar man, tot die het op een dag had bestaan iedereen in het kamp bij hem thuis uit te nodigen om er getuige van te zijn hoe hij haar op heterdaad betrapte. Bij aankomst bleek het frêle, schuchtere huisvrouwtje ijverig aan het werk in de keuken, zodat iedereen beteuterd en beschaamd afdroop. Maar de teergevoelige ziel kwam de schok van die schandalige streek niet zomaar te boven, en toen ze met veel moeite haar kalmte had herwonnen, bevrijdde ze haar minnaar uit de kast waarin die zich had verstopt en ging met hem aan de haal. Een zoontje van drie liet ze achter om haar man met zijn verlies te troosten. De huidige vrouw van de ouwe was zijn voormalige kokkin. Die was trouw, struis en strijdlustig.
Voordat de ouwe kon antwoorden zei Joe Dimmick botweg dat het ‘de ouwe z’n huis was’ en dat hij daar, als het aan hem lag – en hij riep er de Allerhoogste bij aan – zou uitnodigen wie hij wou, al moest hij er zijn zaligheid aan offeren. Alle machten van het kwaad, voegde hij er nog aan toe, zouden hem daar niet van weerhouden. Dit alles in kernachtige bewoordingen van een kleurrijke kracht die in deze noodzakelijke vertaling onherroepelijk verloren gaat.
‘Allicht. Zeker. Zo is het maar net,’ zei de ouwe met een bevestigende frons. ‘Dá’s geen enkel probleem. Het is mijn huis, met me eigen handen gebouwd. Van haar heb je niets te duchten, jongens. Ze kán nogal es fel uit de hoek komen, zo zijn vrouwen, maar ze draait altijd weer bij.’ In feite hoopte de ouwe maar dat de kracht van de drank en het dappere voorbeeld van zijn vrienden hem in dat geval moed zouden schenken.
Dick Bullen, orakel en gangmaker van Simpsons Bank, had nog niet gesproken. Die haalde nu zijn pijp uit zijn mond. ‘Hoe gaat het met jouw Johnny, ouwe? Ik zag hem laatst stenen gooien naar Chinezen en ik vond hem er niet zo floressant bij staan. Net of ie er geen lol in had. Gisteren kwam er weer een stel langs, gevlucht voor het water hogerop, en ik moest weer aan hem denken, dat het zonde voor hem was dat ie ze misliep. Als ie ziek is, hebbie daar misschien alleen maar last van ons?’
De vader was duidelijk geroerd door die droeve schets van wat Johnny had gemist, maar vooral ook door het medeleven van de spreker, en haastte zich om hem te verzekeren dat Johnny beter was en dat ‘wat gezelligheid hem goed zou doen’. Waarop Dick opstond, zich uitrekte en zei: ‘Vooruit dan. Na jou, ouwe. Karren maar.’ En met een sprongetje en zijn karakteristieke kreet schoot hij zelf als eerste naar de deur. Onderweg trok hij een brandende tak uit de haard. De andere mannen volgden zijn voorbeeld en verdrongen zich in de deuropening om hem te volgen, en voordat de verblufte grutter door had wat zijn gasten in de zin hadden, was zijn winkel al leeg.
Buiten was het pikdonker. Hun provisorische fakkels werden door de eerste de beste windvlaag gedoofd, zodat alleen aan de roodgloeiende uiteinden die als dronken dwaallichtjes in het duister op en neer dansten nog te zien was waar ze liepen. Ze trokken in optocht naar de Pine-Tree Canyon. Vooraan in die kloof stond tegen de rotswand een brede, lage blokhut met een dak van boomschors. Dat was het huisje van de ouwe en de ingang van de mijnschacht waarin hij werkte – als hij werkte. Daar hielden de mannen even halt, uit beleefdheid tegenover hun gastheer, die hijgend achter hen aan hobbelde.
‘Misschien beter as jullie hier even buiten wachten, dan ga ik binnen kijken of alles klaarstaat,’ zei de ouwe, met een zorgeloosheid in zijn toon die hij niet voelde. Het voorstel werd beleefd aanvaard, de gastheer verdween achter de voordeur en de mannen bleven met hun rug tegen de muur staan wachten en luisteren, rillend onder de dakrand.
Enige tijd was alleen het geluid van de druppelende dakrand en het geruis en gekraak van takken boven hun hoofd te horen. Toen begonnen de mannen onrustig te worden en hun vermoedens en verdenkingen aan elkaar door te fluisteren.
‘Ik wed dat ze hem subiet de hersens heeft ingeslagen.’
‘Nee, de schacht in gelokt en daar opgesloten.’
‘Ze heeft hem gevloerd en zit boven op hem.’
‘Ze heeft vast iets op het vuur staan om over ons heen te smijten. Weg bij de deur, jongens!’
Want de grendel klikte, de deur draaide langzaam open en een stem klonk: ‘Kom binnen, je wordt nat daarbuiten.’
Het was niet de stem van de ouwe of zijn vrouw. Het was de stem van een kind, een zwakke jongenssopraan met een onwezenlijke schorheid die alleen het gevolg kan zijn van een schooiersbestaan en een soort voorlijke zelfbewustheid. Het gezicht dat naar de hunne opkeek was dat van een kind, het had fraai en verfijnd genoemd kunnen worden als het niet inwendig door kennis van het kwaad en uitwendig door vuil en bittere ervaringen was getekend. De jongen had een deken om zich heen geslagen en kwam duidelijk net uit bed.
‘Kom binnen,’ zei Johnny nog een keer, ‘maar maak dat je stil bent. De ouwe staat met ma te praten.’ En hij wees naar een aangrenzende ruimte die als keuken leek te dienen en van waaruit de smekende stem van de ouwe te horen was. ‘Laat me los,’ voegde de jongen er boos aan toe tegen Dick Bullen, die hem met deken en al had opgepakt en deed alsof hij hem in het vuur wou gooien. ‘Laat me g——me los, ouwe gek. Los, hoor je!’
Aldus vermaand zette Dick de jongen met een onderdrukt lachje weer op de grond, terwijl de mannen stilletjes binnenkwamen en plaatsnamen aan de lange ruwhouten tafel in het midden van de kamer. Johnny liep naar een kast en haalde daar wat leeftocht uit die hij plechtig op tafel zette. ‘Hier heb je whiskey. En biscuit. En bokkem. En kaas.’ Daarvan nam hij onderweg naar de tafel zelf een hap. ‘En suiker.’ En al lopend graaide hij met zijn bijzonder smerige handje ook daar een mondvol van. ‘En toebak. Gedroogde appels staan er ook, maar daar ben ik niet dol op. Dat ligt zo zwaar op me maag. Nou,’ rondde hij af. ‘Tast toe, mannen. Hou je niet in. Dat ouwe mens maakt mij niet bang. Míjn moeder is ’t niet. Truste.’
Hij was naar de deur gelopen van een van het hoofdvertrek afgeschot kamertje nauwelijks groter dan een bezemkast, waar ze in het duister een bedje zagen staan. In de deuropening stond hij, op zijn blote voeten die onder de deken uit piepten, het gezelschap nog even aan te kijken en knikte ten afscheid.
‘Maar Johnny toch! Je kruipt toch niet terug in bed?’ zei Dick.
‘Dat doen ik wel,’ zei Johnny gedecideerd.
‘Waarom, jongen? Wat scheelt eran?’
‘Ik ben ziek.’
‘Wat nou ziek!’
‘Ik heb koorts. En wintertene. En rummetiek,’ zei Johnny, en verdween in zijn kamertje. Even later voegde hij er vanuit het donker, blijkbaar van onder de dekens aan toe: ‘En aarbeien!’
Er viel een ongemakkelijke stilte. De mannen keken naar elkaar, en naar het vuur. Zelfs met dat lekkers voor hun neus leek het even alsof ze weer in de zwaarmoedigheid van Thompsons winkel zouden vervallen, toen de bezwerende stem van de ouwe ineens onbedoeld hard uit de keuken opklonk.
‘Absoluut! Helemaal waar. Allicht zijn ze dat. Een stelletje lamlendige zuiplappen, en die Dick Bullen is het grootste stuk ongeluk van allemaal. Wij zitten met een zieke en niks te eten in huis, en die dwaas weet niks beters te doen dan ons hier lastig te komen vallen. Heb ik ook tegen hem gezegd: Bullen, zeg ik, jij bent straalbezopen of niet goed wijs, zeg ik, dat je dat in je hoofd haalt. Ik zeg: Staples, zeg ik, ben jij nou een vent, Staples, dat je mijn huis op stelten komt zetten als daar mensen ziek liggen te wezen? Maar nee, ze moesten en zouden komen. Typisch iets voor dat uitvaagsel hier in het kamp.’
Die onverhoeds opgevangen preek ontlokte de mannen een schaterlach. En of dat in de keuken nu gehoord was of dat de woedende eega van de ouwe alle andere manieren om haar minachting en woede te ventileren al had uitgeput, ik weet het niet, maar ineens werd een achterdeur heel hard dichtgesmeten. Even later verscheen de ouwe met een gezapige glimlach, kennelijk onwetend van de oorzaak van hun hilariteit.
‘Moeders is even gaan buurten bij mevrouw McFadden,’ legde hij luchtig uit, en nam plaats aan het hoofd van de tafel.
Vreemd genoeg doorbrak juist dat penibele incident de gêne die het gezelschap begon te bekruipen. Met hun gastheer was ook hun natuurlijke brutaliteit teruggekeerd. Ik hoef het gezellig samenzijn van die avond niet in detail te schetsen. De nieuwsgierige lezer zal van mij wel aannemen dat het gesprek werd gekenmerkt door dezelfde intellectuele verhevenheid, dezelfde omzichtige eerbied, dezelfde uitgelezen verfijning en, iets later op de avond, dezelfde retorische precisie en logische samenhang die gelijksoortige bijeenkomsten van leden van de mannelijke kunne op beschaafdere locaties in gunstiger omstandigheden immer typeert. Glazen werden er niet gebroken omdat ze die niet hadden; drank werd niet nodeloos op vloer of tafel gemorst omdat die te schaars was.
Het liep al tegen middernacht toen de feestelijkheden ineens werden onderbroken. ‘Stil eens,’ zei Dick Bullen met een bezwerend gebaar. Het was de klaaglijke stem van Johnny in zijn kamertje: ‘Hé, pa!’
Schielijk stond de ouwe op en verdween in de bezemkast, waaruit hij al snel weer terugkwam. ‘Zijn rummetiek speelt weer op,’ legde hij uit, ‘ik moet hem inwrijven.’ Hij pakte de whiskeykruik van de tafel en schudde eraan. Leeg. Met een verlegen lachje zette Dick Bullen zijn tinnen beker op tafel. De anderen ook. De ouwe keek wat er nog in zat en zei optimistisch: ‘Zal wel genoeg zijn. Veel heb ie niet nodig. Blijf rustig zitten, ik ben zo terug.’ En met de whiskey en een ouwe lap verdween hij weer in het kamertje. Omdat de deur niet goed sloot, was de volgende dialoog uitstekend te horen:
‘Nou, vent, waar heb je het meeste pijn?’
‘Soms daarboven en soms hieronder; maar het ergst van hier tot hier. Wrijf maar, pa.’
In de stilte die volgde werd hij blijkbaar stevig ingewreven. Toen klonk Johnny weer:
‘Is het gezellig daar, pa?’
‘Ja, knul.’
‘Morgen is het kersmus, toch?’
‘Ja, knul. Hoe voelt het nu?’
‘Beetje lager ook nog. Wat is kersmus eigenlijk? Wa stelt dat voor?’
‘O, gewoon een dag.’ 
Die diepgravende definitie volstond blijkbaar, want er viel weer een stilte waarin Johnny werd gemasseerd. Toen zei hij:
‘Ma zegt dat ze overal dingen aan mekaar geven met kersmus, behalve hier, en toen begon ze op jou te foeteren. Ze zegt dat er een man is, de kersman, niet iemand zoals wij hoor, een soort sjinees of zo, die in de nacht voor kers door de schoorsteen kom en dan dingen aan de kinderen geef, aan jongens als ik. Stopt ie in d’r schoen! Dat wou ze mij wijsmaken. Pas op pa, waarom wrijf je daar nou – daar heb ik heel geen pijn. Dat heeft ze gewoon verzonnen hè? Om jou en mij op stang te jagen, hè? Maar daar toch niet... Pa!’
In de diepe stilte die was neergedaald, was het ruisen van de sparren om het huis en het gedruppel van de boomtakken goed te horen. Het was ook bijna op een fluistertoon dat Johnny vervolgde: ‘Trek het je maar niet aan, ik word snel weer beter. Wat zijn de jongens daar aan het doen?’
De ouwe trok de deur een eindje open en keek door de kier. Zijn gasten zaten gemoedelijk om de tafel, waarop wat zilveren munten en een leren beursje lagen. ‘Zitten te spelen – om geld te wedden op het een of ander. Ze hebben het prima naar hun zin,’ zei hij tegen Johnny, en hij hervatte zijn massage.
‘Ik zou weleens wat geld willen winnen met een robbertje,’ zei Johnny peinzend.
De ouwe ratelde een standaardantwoord af dat hij duidelijk vaker debiteerde: dat Johnny geduld moest hebben tot zijn pa in de mijn een rijke ader vond, dan zouden ze baden in het geld, enz. enz.
‘Ja,’ zei Johnny, ‘maar dat doe je niet. En of jij dat goud nou vindt of ik win het, dat komt toch op hetzelfde neer. Allemaal puur geluk. Maar wel een raar verhaal van kersmus, toch? Waarom heet dat eigenlijk zo?’
Misschien om de anderen niet te laten meeluisteren, of vanuit een vaag gevoel dat de naam in deze omgeving niet op zijn plaats was, klonk het antwoord van zijn vader zo zacht dat het buiten het kamertje niet te horen viel.
 ‘Ja,’ zei Johnny op een toon die al minder geïnteresseerd klonk, ‘van hém heb ik wel es gehoord. Nou, zo is het wel genoeg, pa. Ik heb al stukken minder pijn. Stop die deken nou es lekker strak in. Zo ja.’ En fluisterend voegde hij eraan toe: ‘En blijf bij me zitten tot ik slaap.’ Om er zeker van te zijn dat zijn vader niet vertrok, maakte hij één hand los uit de deken, greep zijn vader bij de mouw en sloot zijn ogen.
De ouwe zat zo een tijdje geduldig naast hem. Toen begon hij zich af te vragen waarom het zo buitengewoon stil in huis was, en zonder van zijn plaats te komen trok hij met zijn vrije hand voorzichtig de deur open en keek de kamer in. Tot zijn grote verbazing was die donker en verlaten. Toen brak in de haard een smeulend houtblok in tweeën en zag hij in de oplaaiende houtskoolgloed de gestalte van Dick Bullen bij de haard zitten.
‘Hallo!’
Dick schrok op, kwam overeind en stapte met onvaste passen op hem af.
‘Waar zijn de jongens?’ vroeg de ouwe.
‘Frisse neus halen in de canyon. Ze komen me zo halen. Ik zit op ze te wachten. Wat zit je nou te staren, ouwe?’ zei hij met een geforceerd lachje. ‘Denk je dat ik dronken ben?’
Een veronderstelling die de oude man vergeven mocht worden, want Dicks ogen waren vochtig en zijn wangen rood. Hij lummelde terug naar de schoorsteen, geeuwde, rekte zich uit, knoopte zijn jas dicht en lachte. ‘Zoveel drank hebben we niet gehad, ouwe. Nee, blijf maar zitten,’ ging hij verder toen de ouwe aanstalten maakte om zijn mouw uit Johnny’s greep te bevrijden. ‘Ik kan mezelf wel uitlaten. Blijf maar zitten waar je zit. Ik ben zo weg. Daar, ik hoor ze al komen.’
Er werd zacht aangeklopt. Snel opende Dick de deur, zei met een knikje ‘goedenacht’ tegen zijn gastheer en vertrok. De ouwe had wel achter hem aan willen gaan, als dat bewusteloze handje zijn mouw niet in de greep had gehad. Hij had zich gemakkelijk van die greep kunnen bevrijden, zo klein, zwak en uitgemergeld was dat handje. Maar misschien juist omdát het zo klein, zwak en uitgemergeld was, veranderde hij van gedachten, schoof zijn stoel dichter bij het bed en legde zijn hoofd tegen de leuning. In die weerloze houding werd hij door de kracht van de genuttigde geestrijke vochten overvallen. De kamer begon te zweven en vervagen voor zijn ogen, doemde terug op en vervaagde weer, verdween dan geheel en liet hem... slapend achter.
Dick Bullen had ondertussen de deur achter zich dichtgetrokken en stond voor zijn kompanen. ‘Ben je er klaar voor?’ zei Staples.
‘Jawel,’ zei Dick, ‘hoe laat is het?’
‘Over twaalven al,’ was het antwoord. ‘Haal je dat wel? Het moet bijna vijftig mijl zijn, heen en terug.’
‘Zoiets,’ zei Dick kortaf. ‘Waar is de merrie?’
‘Bill en Jack houden ’r in bedwang, op de weg.’
‘Zeg maar dat ik eraan kom,’ zei Dick.
Hij draaide zich om en liep zachtjes weer naar binnen. In het licht van de druipende kaars en het stervende haardvuur zag hij dat de deur van het kleine kamertje openstond. Hij liep er op zijn tenen naartoe en keek binnen. De ouwe zat onderuitgezakt in zijn stoel te snurken, zijn hulpeloze voeten op één lijn met zijn afgezakte schouders, de hoed over zijn ogen getrokken. In het smalle houten ledikantje ernaast lag Johnny diep onder de deken, die alleen een streepje voorhoofd vrij liet en wat krullen, plakkerig van het zweet. Dick Bullen zette een stap in zijn richting, aarzelde, keek over zijn schouder de lege voorkamer in. Overal stilte. Toen pakte hij resoluut met beide handen zijn enorme knevels vast en boog zich over de slapende jongen. Maar precies op dat moment veegde een venijnige windvlaag door de schoorsteen, blies het haardvuur nieuw leven in en zette de kamer in een schaamteloze gloed die de verschrikte Dick bedremmeld deed vluchten.
Zijn kompanen stonden te wachten op de weg, waar twee van hen in het donker met een monsterlijke gestalte worstelden. Van dichterbij kon Dick daarin de contouren herkennen van een groot geel paard.
Dat was de merrie. Een fraaie aanblik bood ze niet. Van haar Romeinse neus tot haar bolle billen, van de ingezakte rug onder de stijfleren Mexicaanse zadeltassen tot haar potige, hoekige, knokige benen viel nergens een greintje elegantie of verfijning in haar trekken te bespeuren. Uit haar half blinde maar heel vals kijkende witte ogen, haar pruilende onderlip en haar monsterlijke gele kleur sprak niets dan lelijkheid en chagrijn.
‘Vooruit,’ zei Staples. ‘Kijk uit voor d’r hoeven, jongens, en hup jij, in het zadel. Pak ’r in één keer goed bij d’r manen en zorg dat je je andere voet gauw in de stijgbeugel krijgt. Nu!’
Hinkstap, graaien en grabbelen, been erover, haastig terugdeinzende mannen, wild om zich heen trappende hoeven, twee bokkensprongen waar de grond van dreunde, licht gerinkel van de sporen, het begin van een draf en dan de stem van Dick ergens uit het duister: ‘Ajuus!’
‘Rij niet terug over de lage weg, tenzij je echt in tijdnood komt. En bergaf vooral niet intomen! Wij staan om vijf uur bij het wed. Vooruit! Yeeha! Zet ’m op!!’
Rondspattend slik, een vonk die uit de stenen sprong, kletterend hoefgeroffel, en Dick was weg.

Zing, Muze, van de rit van Richard Bullen! Zing, Muze, van ridders koen en fier! Van de graaltocht en de heldenmoed, de vuige hinderlaag van lompe vlegels, de bange rit en gruwelijke gevaren die de Parel van Simpsons Bank trotseren moest! Maar ach, nee! haar neus haalt ze voor hem op, deze muze. Ze wil niets weten van die boerse bruut, de branie van die haveloze ruiter, dus zal ik hem op de manke voeten van mijn proza volgen moeten! 
Om één uur was hij nog maar op Rattlesnake Hill. Jovita had de tijd namelijk benut om al haar gebreken te demonstreren en al haar ondeugden uit te leven. Driemaal was ze gestruikeld. Tweemaal had ze met haar Romeinse neus de teugels strakgetrokken en was ongeacht bit of sporen als een dolle de verkeerde kant op gedraafd. Tweemaal had ze gesteigerd en was achterover gevallen; en tweemaal wist de behendige en ongedeerde Dick haar weer te bestijgen voordat het valse kreng zelf overeind was gekrabbeld. Een mijl verderop, aan de voet van een steile helling, lag de Rattlesnake Creek. Dick wist dat zijn vermogen om de onderneming tot een goed einde te brengen daar een definitieve proef wachtte. Hij klemde zijn kaken op elkaar, drukte zijn knieën diep in de flanken van zijn knol en liet zijn verdedigende aanpak varen om vol in de aanval te gaan. Getergd en opgezweept zette Jovita de afdaling in. Met luid gefoeter en geveinsde angstkreten deed de sluwe Richard nu net alsof hij haar wilde afremmen. Onnodig te zeggen dat ze onmiddellijk in gestrekte galop ging. Evenmin hoef ik te vermelden in welke recordtijd ze die afdaling volbrachten – die is in de annalen van Simpsons Bank geboekstaafd. Het volstaat hier te zeggen dat ze, zoals Dick het ervoer, nog geen minuut later de overstroomde oevers van de Rattlesnake Creek bereikten. Inmiddels had Jovita, zoals Dick al had verwacht, zoveel vaart dat ze niet meer stoppen kon, zodat hij zich stevig vastgreep en ze met een enorme sprong midden in het snelstromende water belandden. En na wat trappelen, waden en zwemmen kon Dick opgelucht ademhalen op de andere oever.
De weg van Rattlesnake Creek naar Red Mountain was vrij vlak. En of de duik in de kreek het vuur van haar opstandigheid nu had geblust, of de list van haar berijder haar tot een besef van diens superieure sluwheid had gebracht, feit is dat Jovita haar krachten niet langer aan gemene grillen verspilde. Eenmaal steigerde ze nog, maar dat was uit macht der gewoonte; eenmaal schrok ze even, maar dat was van een pas geverfd kerkje bij een kruising in de weg. Over greppels en geulen, grintafzettingen en vers jong gras raasden haar ratelende hoeven. Ze begon onfris te ruiken en hoestte één of twee keer, maar zonder verlies van snelheid of kracht. Om twee uur waren ze de Red Mountain over en zetten de afdaling naar de vlakte in. Tien minuten later werd de postiljon van de snelle Pioneer-postkoets gepasseerd door ‘een man op een gevlekt paard’ – het was opvallend genoeg om te worden opgemerkt. Om half drie verhief Dick zich met een brul in de stijgbeugels. In het licht van de sterren die flonkerden tussen de wolkenflarden verrezen in de verte twee kerktorens, een vlaggenmast en een rommelige reeks zwarte blokken op de vlakte. Dick liet zijn sporen rinkelen en zwaaide met zijn lasso, Jovita zette aan en in een oogwenk stoven ze Tuttleville binnen en hielden halt voor de houten veranda van het Hotel der Naties.
Wat zich die nacht in Tuttleville voltrok, maakt strikt genomen geen deel uit van dit relaas. Maar ik kan wel kort vermelden dat Dick – na Jovita aan de zorgen van een slaperige stalknecht te hebben toevertrouwd, die zij met een flinke schop meteen onprettig bij zijn positieven bracht – met de barkeeper een ronde door het slapende stadje begon te maken. In sommige saloons en goktenten brandde nog licht, maar zij gingen juist naar verschillende winkels die al dicht waren en waarvan ze de eigenaren met aanhoudend geklop en goed gedoseerd geschreeuw zover kregen dat ze hun bed uit kwamen om de deur voor hen te openen. Soms werden ze met gevloek ontvangen, maar vaker met belangstelling en medeleven met hun wensen, en hun bezoek werd steevast afgesloten met een borrel. Pas om drie uur waren al die plichtplegingen achter de rug en keerde Dick met een kleine, waterdichte gummi tas over zijn schouder terug naar het hotel. Daar vond hij evenwel een schoonheid op zijn pad – een schoonheid rijk aan charme, rijk in kleding, rijk aan overredingskracht en rijkelijk Spaans van tongval! Vergeefs trachtte zij hem te verlokken met dezelfde bede die door de alpiene reiziger in Longfellows ‘Excelsior’ zo fier werd weerstaan en ook door deze zoon van de siërra’s nu werd afgewezen – een afwijzing die hij verzachtte met een lach en zijn laatste gouden muntstuk. Toen sprong hij weer in het zadel en stoof de uitgestorven straat uit en de nog veel verlatener vlakte op, waar de zwarte contouren van de kerktorens, de huizen en de vlaggenmast al snel achter hem in de aarde verzonken en in de verte verdwenen.
Het slechte weer was weggewaaid, de lucht was koud en verkwikkend, de silhouetten van heuvels en bergen waren goed zichtbaar in de sterrennacht, maar het was al half vijf toen Dick het kerkje bij de kruising bereikte. Om steile hellingen te mijden had hij een omweg gekozen waarop Jovita bij iedere stap tot over haar enkels in de dikke modder was weggezakt. Dat was geen ideale voorbereiding op een gestage klim van nog eens vijf mijl, maar Jovita verzamelde al haar krachten en beklom de helling met haar gebruikelijke blinde, redeloze furie, zodat ze een halfuur later het lange vlakke stuk hadden bereikt dat naar de Rattlesnake Creek leidde. Die was nog een halfuur gaans. Dick vierde Jovita’s teugels, klakte met zijn tong ter aanmoediging en begon te zingen.
Ineens werd de merrie in haar opmars gestuit en steigerde zo onverhoeds dat ze een minder ervaren ruiter uit het zadel zou hebben geworpen. Een van het talud opgesprongen figuur hing aan haar teugels en voor hen doemde de donkere gestalte op van een ruiter die hun de weg versperde. ‘Handen omhoog,’ beval die tweede verschijning vloekend.
Dick voelde de merrie beven en sidderen en schijnbaar onder hem wegzinken. Hij wist wat dat betekende en zette zich schrap.
‘Opzij, Jack Simpson. Ik ken jou, vuile dief. Laat mij er g——e door, of anders...’
Hij maakte zijn zin niet af. Met een machtige beweging verhief Jovita zich op haar achterbenen, schudde zich met één felle ruk los van de handlanger en stormde met dodelijke vastberadenheid af op het obstakel in haar pad. Gevloek, een pistoolschot, en paard en bandiet buitelden over de weg en Jovita was alweer honderd meter verder. Maar de rechterarm van haar berijder, zijn goede arm, bungelde machteloos langs zijn lichaam, verbrijzeld door een kogel.
Zonder vaart te minderen nam hij de teugels over met zijn linkerhand. Meteen daarna moest hij stoppen om de zadelriem aan te trekken, die in de commotie was losgeraakt. Dat duurde met zijn lamme arm wel even. Hij was niet bang voor achtervolgers, maar toen hij opkeek zag hij dat de sterren in het oosten verbleekten en de bergpieken aan de kim hun spookachtig witte glans hadden verloren en al zwart stonden afgetekend tegen een lichtere hemel. De dageraad kondigde zich aan. Maar hij was zo vastberaden dat hij de pijn van zijn verwonding vergat, opsteeg en naar Rattlesnake Creek jakkerde. Jovita ademde inmiddels met horten en stoten, het duizelde Dick in het zadel en steeds helderder begon de hemel te gloren.
Rij, Richard – ren, Jovita – talm nog wat, dageraad!
De laatste paar meters klonk er gebulder in zijn oren. Was het bloedverlies en uitputting? Draaierig en verdwaasd vloog hij de helling af en zag niet meer waar hij was. Was hij een verkeerd pad ingeslagen of was dit Rattlesnake Creek?
Dat was het. Maar de bruisende beek die hij enkele uren tevoren was overgezwommen, was gezwollen tot meer dan tweemaal zijn vorige omvang. Een woest stromende rivier lag nu tussen hem en Rattlesnake Hill. Voor de eerste keer die nacht zonk de moed Richard in de schoenen. De rivier, de berg, de nakende dageraad, het duizelde hem voor de ogen. Die sloot hij even om zich te herpakken. In dat korte ogenblik kwam hem, door de wondere werking van ons bewustzijn, het kamertje in Simpsons Bank en het beeld van de slapende vader en zoon weer voor de geest. Hij sperde zijn ogen open, ontdeed zichzelf van laarzen, jas en holsterriem en Jovita van haar zadel, bond zijn kostbare lading stevig om zijn schouders, klemde de kale flanken van Jovita tussen zijn blote knieën en dreef haar schreeuwend het gele water in. Van de overkant klonk een gil toen de hoofden van man en paard na een korte strijd met de harde stroom werden meegesleurd in een kolkende massa ontwortelde bomen en dobberend drijfhout.

De oude man schrok wakker. Het vuur in de haard was dood, de kaars in de kamer flakkerde nog op de blaker en iemand klopte aan de deur. Toen hij die opende, deinsde hij met een kreet terug voor de druipende, halfnaakte gestalte die zich aan de deurpost overeind hield.
‘Dick?’
‘Stil! Slaapt hij nog?’
‘Ja. Maar Dick...’
‘Hou je mond, ouwe gek! Geef me wat whiskey, snel!’ De ouwe vloog naar binnen en kwam terug met... een lege fles! Dick wilde wel vloeken maar had er de kracht niet meer voor. Hij wankelde, vond steun bij de deurklink en wenkte de oude man.
‘Er zit iets in mijn tas voor Johnny. Haal hem van mijn rug. Mij lukt het niet meer.’
De ouwe haalde de tas van zijn schouder en legde hem voor de uitgeputte ruiter.
‘Snel, doe open!’
Dat deed hij met trillende vingers. Er zat enkel wat simpel speelgoed in – goedkoop en primitief, dat zeker, maar glimmend en felgekleurd. Eén speeltje was stuk, een ander had, vrees ik, onherstelbare waterschade opgelopen en het derde was – ocherm! – met bloed besmeurd.
‘Veel stelt het niet voor, dat is waar,’ zei Dick mistroostig. ‘Maar het is alles wat we konden vinden... Stop het gauw in zijn sok, ouwe, en zeg maar tegen hem... zeg maar dat... Hou me vast, ouwe...’ De oude man hield hem overeind. ‘Zeg maar,’ zei Dick met een zwak lachje, ‘zeg maar dat de Kersman is gekomen.’
En zo, haveloos en verregend, ongeschoren en ongelikt, met één lamme arm bungelend langs zijn lichaam, kwam de Kerstman naar Simpsons Bank en viel op de eerste dorpel flauw. Daarna begon de kerstdag langzaam te gloren en zette aan de kim de pieken in een roze gloed van onuitsprekelijke liefde. En keek zo teder neer op Simpsons Bank dat de hele berg, als op een gulle daad betrapt, moest blozen.

Toelichting

Met dank aan Bret Harte, die het verhaal schreef; B.L. Teling van Berkhout, die het in 1873 voor het eerst in het Nederlands vertaalde (en van wiens vertaling ik als eerbetoon een of twee woorden bewust heb overgenomen); krantenarchief Delpher, dat me dit verhaal in de schoot wierp; en Rob Kuitenbrouwer, zonder wiens intensieve revisie deze vertaling veel slechter was geweest.
Dit jaar stuitte ik, eigenlijk op zoek naar iets heel anders, in Delpher bij toeval op de eerste Nederlandse vertaling van dit verhaal, die uit 1873 stamt. Het was de dag voor Sinterklaas, en in die oude vertaling werd de kerstman ook Sinterklaas genoemd: dat vond ik zo’n mooi toeval dat ik de tekst van die vertaling toen snel, bij wijze van Sinterklaascadeau aan internet, in leesbaarder vorm online heb gezet (meer daarover op mijn blog). Maar ik vond meteen dat het verhaal ook een nieuwe, echte kerstversie verdiende. Vandaar deze nieuwe vertaling.

De omslagillustratie van E. Boyd Smith en onderstaand portret (‘Bret Harte in 1872’, fotograaf onbekend) zijn afkomstig uit de ‘Roaring Camp Edition’ van The Writings of Bret Harte, Vol. II (diverse scans beschikbaar op https://archive.org/).