Jeremias Gotthelf

Drie verhalen

vertaling: L. Scharpé (1937)

tekstbezorging: Frank Lekens, 2019

Davidsfonds

Volksboek nr 269

1937

JEREMIAS GOTTHELF

DE ZWARTE SPIN

POTJEDEK

DE BEZEMBINDER VAN RYCHISWYL

DE AANGENAME VERRASSING

VERTAALD DOOR

PROF DR L. SCHARPÉ

Inhoud

Ter inleiding

POTJEDEK

OF HOE JOGGELI EEN VROUW ZOEKT

DE BEZEMBINDER VAN RYCHISWYL

DE AANGENAME VERRASSING

Verantwoording

Woordenlijst

Ter inleiding

Professor Scharpé zaliger kon vertellen. Dat kunnen o. a. de oude bomen van Heverlee-bos en ik, zijn oude vriend, nog getuigen. Want in de midzomer als de bosbessen rijp waren of in ’t najaar, als de paddestoelen uit de vochtige bosgrond opschoten, gebeurde het wel eens dat er een hele karavaan, groten en kleinen, de Schapenstraat verliet en de voormalige prachtige olmendreef introk, op zoek naar eetbare buit. Die buit was nooit erg groot, maar de buit van kilometers en vermoeienis des te groter. Vooral de kleinste beentjes kregen meer dan ze dragen konden. En toen was ’t hangen en zeuren en zaniken : « Papa, ik ben zo moe. » Maar vader wist raad. Hij pakte het slachtoffer bij de hand en stak van wal: « D’r was ’ne keer ’ne vent » — liefst in plat Brugs, — en vertelde, vertelde, ’t een avontuur na ’t ander, uit de onuitputtelijke voorraad van geheugen en verbeelding, tot aan de Naamse poort toe. Van vermoeienis was geen sprake meer.

Scharpé had ook op schrift kunnen vertellen, eigen vinding, had hij ’t gewild. Hij heeft het niet gewild, althans niet gedaan. Hij heeft er zich mee vergenoegd innig te genieten van andermans vondsten en zijn evennaaste, kleine en grote kinderen, (niet beledigd zijn, Davidsfondsers! Voor kinderen is ’t rijk der hemelen!) in zijn genot te laten delen. Scharpé las veel beroepshalve en voor zijn plezier. Hij las niet, hij verslond, onverzadigbaar. Zijn hart ging echter uit naar alles wat volkskunst was. Hij was niet voor niets een stadgenoot en bewonderaar van Gezelle. Grote stadsromans? Niks voor hem. Pietepeuterige uiteenrafeling van het liefst ziekelijke gemoedstoestanden — evenmin. Het moest geworteld zijn in het onvervalste volksleven, echt zijn, gezond, oorspronkelijk, verteld zonder omwegen, in ongekunstelde, sappige, schilderachtige volkstaal, met een stille of uitbundige lach, als ’t pas gaf ook met een traan.

Vandaar zijn voorliefde voor de grote Platduitsers, voor Frits Reuter, voor Brinckmann. Vandaar zijn zwak voor Hebel, voor Ludwig, voor Auerbach, voor Jeremias Gotthelf en voor anderen van dat slag. Van schier al die lievelingen heeft hij verhalen in zijn eigen vlot Vlaams vertaald of oververteld: genoeg om er een paar jaargangen van ’t Davidsfonds mee te vullen.

Hier volgen nu vier vertellingen van Jeremias Gotthelf, die eigenlijk Albert Bitzius heette en honderd jaar geleden dominee was in Lützelflüh, in de buurt van Bern. En wat voor een dominee! Een grimmige Jeremias die de wantoestanden in het volksleven, in de school, de armenzorg de politiek, enz. niet lijdelijk kon aanzien, die noch op zijn kansel noch buiten de kerk voldoende zijn kop kon uitwerken en daarom naar de pen greep om ten minste op het papier zonder enige bekommernis om kunst of fraaigheid, zijn hart te luchten en zijn gal uit te spuwen. Die Jeremias echter, die niet taalde naar « Kunst », maar alleen zijn boeren tot betere mensen en Christenen wilde opvoeden, was een verteller bij Gods genade en schreef, als hij op dreef was, in een taal half hoogduits, half boerendialekt, kapitels en heelder verhalen die gewoonweg meesterlijk zijn. Op dreef was Jeremias Gotthelf in zijn beroemde romans Uli de knecht en Uli de pachter en niet minder in enkele van zijn kortere vertellingen.

Leest, lezers, en oordeelt zelf.

J. de COCK.

POTJEDEK

OF HOE JOGGELI EEN VROUW ZOEKT

In het land van Bern — maar waar, dat zeg ik niet — ligt er ergens een boerenhof aan den zonnigen landweg, te midden van perelaars en appelaars als eiken zoo groot. Van ’t hof uit loopen in alle richtingen dreven van kerselaars, en de heuvelglooiing tegenover is een enkel groen tapijt zoover ge zien kunt, kostbaarder dan dat van een koning: weiland van onschatbare waarde.

Een frissche bron borrelt op onder het breede uitsteekdak. Voor de glimmende vensters staan bloemstruiken, en ’t is ook overal in het ronde allemaal op zijn Zondags: alles zoo rein gehouden en zoo kraaknet, geen stroopijl op den grond of geen stuk hout. En op de schoone groene bank zit een jonge man te mijmeren. Hij kijkt voor zich uit naar de donkere wouden over den heuvel ginder, en van tijd tot tijd walmt een wolkje uit zijn pijp die voortdurend gevaar loopt uit te gaan.

’t Is Joggeli (wij, in Vlaanderen, zouden zeggen: Jaaksken of Kobeken), een jonkman nog, maar die er warmpjes inzit, want het schoone hof is ’t zijne. Onlangs stierf zijn moeder, waar hij zooveel van hield, en die zoo flink het hof bestuurde, en ze had schoon pramen, hij had nooit van trouwen willen weten; gepraamd had ze genoeg: verstandige moeders kweeken niet gaarne oude jonkmans.

Nu zijn ’t meiden die het huishouden voeren, maar ’t is er ook naar. Sedert moeder dood was legden de kippen haast niet meer, ten minste Joggeli kreeg haast geen eieren meer te zien; en de melk van de koeien was ook zoo vet niet meer, en ’t boteren verminderde van dag tot dag, en de verkens aan hun trog staken hun snoet op en bezagen den boer zoo lamentabel alsof ze ook maar te beklagen meer waren: hij had nochtans nog nooit zooveel koren voor hen moeten uitmeten.

Neen, ’t vlotte nergens meer met het werk. Nooit had het vrouwvolk zoo weinig afgesponnen, en gedurig was er werkvolk te kort: de meiden klaagden van overlast, en als hij wat beval, ze vonden nooit tijd. De raad van zijn brave moeder stond hem voortdurend voor den geest. Trouwen, ja trouwen! Maar hoe meer hij aan trouwen dacht, des te meer kreeg hij schrik.

Niet dat Joggeli tot die soort behoorde die wij huisfokkeniers of asschevijsters, ook wel potkijkers en treuzeneuzen plegen te noemen. Geen van die, die naar geen meisje durven zien, tenzij tersluiks, en door de hang; die ’t vrouwvolk maar kennen van hooren zeggen. Heeremijntijd! neen man! Joggeli had gevrijd zoogoed als de besten, nu eens met die, dan met die. En hartelijk! Maar telkens maar voor een poosje. Vrijen is geen trouwen, ’t is een groot verschil. En dat was ’t juist wat hem oppers lag: dat hij de meisjes te goed kende.

’t Is al geen goud dat blinkt, en de meisjes laten aan de jongens maar den blink zien. Eens getrouwd en aan de keten geven ze dan te zien wat niet blinkt. Joggeli zou daar een winter lang iederen avond historiekens hebben van kunnen vertellen! Om te schrikken en te beven. Jawel, aan een rijke pronte vrouw kon hij gemakkelijk geraken, maar hij wilde meer: een deftige, flinke, vriendelijke; wat baten geld en schoonheid als ge gestraft zit met een pop of een gendarm, met een heks of met een pruiltoot? De wijn verbetert met de jaren, maar ’t vrouwvolk meestal niet. En God spare me van een duim-in-de-hand, van een gierige; dan nog liever de draak van ’t stadhuis. Ja, draken: ge meent een engel bij den poot te hebben, maar mijn ziele ’t is een draak die uzelf in haar klauw heeft. Ze zijn katje-lief, poeskes, snoeskes, als ge ze tegenkomt op feesten en fooren, op marktdagen en bruiloften. En komt ge op ’t hof om een pijp aan te steken zoogezegd, o laat u niet vangen: van zoodra de balie kriept, zit de draak in zijn hol, en ’t is een engel die u binnengroet, en een koutertje komt slaan, en u zoo verlokkend tegenlacht met zijn witte tandekens; maar dat is de schijn; de draak zit in zijn hol terwijlen zijn klauwen te scherpen, en « wacht maar, » zegt hij in zijn eigen, « wacht maar, kerel, tot ik u vastheb, dan zal ik u...! »

Ja, en op het zeggen van de menschen is ook geen verlaat, vooral niet, als er kwestie van trouwen is. Ze vesten u dan overal leugens op de mouw. Er zijn er die betaald worden om het meisje op te hemelen, andere om het zwart te maken lijk pottefeer. Een vrouw nemen, daar had hij niets tegen. Maar tegen gefopt te zijn tot over de ooren, daar had hij alles tegen, en een helschen schrik er voor. Hij kreeg draaiingen in zijn kop van te prakkezeeren hoe dat te vermijden.

Gij, heerkens uit de stad! Als Joggeli, die bij het werk te velde en bij zooveel andere gelegenheden meer, alle dagen kon waarnemen of er deugen zat in een of ander jong ding, er zoo mee betutterd zat, hoe moet gij dan wel in nesten zitten met uw jonge dametjes die ge maar alleen te zien krijgt op haar Zondags, op de bals en de feestjes, in de komedie of op het concert, nooit dan opgezet, ja zelden maar met bloote handen, want ze zijn gewoonlijk gehandschoend waar gij ze ontmoet, en zelf werken ze niet! Ge kent maar het Zondagsgezicht — het ware, het echte, dat is voor later...

Goede raad is dikwijls duur. Maar, zegt een ander spreekwoord, goede raad komt soms al slapend. Joggeli sliep er eens op, en wist toen wat. En op zekeren morgen, in den tijd tusschen het hooien en het oogsten, als de boerendochters meest op het hof blijven en kousen stoppen, spoelen haspelen, den moestuin bezorgen, en diesmeer, zei Joggeli dat hij voor eenigen tijd er uit trok, om een paard te koopen, en was hij binnen de acht dagen niet terug, dat ze niet ongerust moesten zijn.

En hij vertrok. Maar al dien tijd heeft niemand een Joggeli ergens gezien op paardenkoop. Daarentegen werd de streek al dien tijd, rond Bern, afgeloopen door een potjedek, een ketellapper en schotelnaaier (de schotelnaaiers zijn ook in Vlaanderen al lang naar den Heere! maar hun sober, kunstig werk, kunt ge nog bewonderen aan den achterkant van de oude gebloemde en gebarsten gleiersche plateelen waarmede de rijke stadsheeren hun salon-flamand nu versieren!) die daar voor de eerste maal te zien was, en van wien ze nu, meer dan vijftig jaar na datum nog veel wonderen weten te vertellen. ’t Was een groote forsche vent, met een vuil en zwart gezicht, en hij was voorzeker nog maar kortelings op den stiel want zijn werk ging niet vooruit, en het trok op niets, en als ’t een beetje moeilijk was wist hij er geen weg mee.

Wat de menschen het meest verwonderde was dat hij geen regel had met zijn prijzen, en zoo grillig was in zijn zoeken naar werk. Eerst liep hij heele reien huizen voorbij zonder ergens te vragen naar potten met een gat, of gebarsten teelen en schotels; en in sommige dorpen trok hij door zonder een enkele maal stil te staan. ’t Gebeurde anderszins dat hij voor een huis of hof een godganschen dag lang bleef liggen luieren en lanterfanten, in de keuken alles ging afmuizen, in iedereen zijn weg liep, en ’s avonds nog bleef en om slaping vroeg. Hij had altijd iets te kort, was altijd rond of omtrent de dochters of de meiden, hield ze aan den praat, deed ze haar werk verletten, en als hij ’s avonds bleef dan gedroeg hij zich als een wilde Sasa, haast als een onbeschofterik, alsof hij wilde ondervinden hoeveel de menschen kunnen verdragen vooraleer u een rammeling te geven. En als hij de schotels vermaakt had liet hij ze vallen in gruizelementen, en vorderde een schandalig loon, en stond te zwetsen op al wat hij gedaan had: kortom een schaamtelooze rekel, de ergerlijkste moriaan die ooit in de streek geketellapt had.

In vele huizen joegen ze hem buiten; soms met den hond achter zijn vodden, en onder bedreiging van steenen en stokken. Er waren boerendochters die hij zoo dul maakte dat ze al razend en tierend hem de scherven naar den kop wierpen, en hem voor schurftigen hond of nog leelijker uitscholden. En hij, hij lachte dan; en dorst al spottend nog antwoorden dat hij het loon goed kon missen, en sprak van mesttrappers tot de boeren en van droogbroodvreters, en tot hun dochters van arme slooren en truntekousen, zoodat ge u gemakkelijk kunt voorstellen wat zij hem zongen op hun mondharmonika bij zijn adieu, en goeie reis, en zeep aan den buik en den wind van achter.

* * *

Den derden dag van zijn toer was hij aldus aan een groot huis haastig komen aanstappen, dat op het uiteinde van een dorp lag. Er zat een dreigende, donkere wolk in de lucht, en het regende dat het goot. Hij ging schuilen onder het afdak, schudde het water uit zijn kleeren, en had nauwelijks zijn boeltje neergezet, of daar kwamen dwars door het gras, onder de boomen, nog anderen toegesneld, mannen met houwen op de schouders, meisjes met haar voorschoot over het hoofd, jongens met hun schoenen in de handen, en allen hielden koers naar het afdak. ’t Was het volk van het hof dat op het veld de aardappelen had opgehakt. De laatste van al was een jong meisje, een beetje pimpelmeezig en een beetje onbeholpen, netter uitgepluimd dan de andere, maar minder uitgerust voor zulk een vlucht in den kletsregen. De meiden en de knechten waren reeds aan het zottebollen bij haar aankomst, en Sami de opperknecht kreeg juist van een forsche, groezelige meid, haar natten voorschoot tegen zijn gezicht, waarover Rosi — de laatstaangekomene, en eigenlijk de dochter van het hof — een scheef gezicht trok. Ze gooide Studi, de meid in kwestie, haar houw en haar voorschoot toe, en begon zelf nu onder al dat mansvolk rond te tribbelen al meesmuilend en loeroogend, twee talenten, die de buitenmeisjes even zoo goed kennen als de pensionaatjuffrouwkens uit de stad. Op den langen duur verscheen de boerin in het deurgat, een lange houtmagere vrouw met een scherpen neus, en die riep tot haar dochter, dat ze beter zou doen binnen te komen en droge kleeren aan te trekken, liever dan alzoo daar te staan onnoozel doen. Zulk een teer machien, die tegen geen bluts of geen blaas kon!

De ketelboeter ging bij die vrouw, en vroeg of ze geen werk voor hem hadden. Dat hij maar moest wachten tot na het eten, zei ze, nu hadden ze geen tijd om al het kapotte bijeen te zoeken. Hij vroeg heel manierlijk om te mogen meeëten, hij zou het gaarne van zijn loon laten aftrekken, ’t was eigenlijk maar op afkorting. Hij ging voor de keukendeur zitten, maar het duurde lang voor het eten op tafel stond, en nog langer vooraleer hij ook bediend werd. Den eenen keer was er een schotel te kort, en den anderen keer een lepel. « Studi! » snauwde de boerin, « de schotelvod! » of: « Rosi! de chicorei! » En als ze allen reeds aanzaten, moest de eene nog om dit naar de keuken en de andere nog om dat naar den kelder, ze hadden melk vergeten, of er was geen brood genoeg, er haperde altijd iets. Eindelijk brachten ze hem ook een schotel, buiten aan de deur, waar hij gezeten was. Was dat pap? ’t Zag er eerder uit als spoelsap waarin ze den meelzak zouden uitgeklopt hebben; en hij kreeg ook groentestoverij, maar die zag grauw, en de saus was hemelsblauw, en het dunne sneetje brood als toespijs was taai als een zoollap, of beter als een stuk van een afgedragen vilthoed die vergeten onderaan in de schapraai zou hebben gelegen. Hij gaf zijn oogen wel den kost aan de potage, maar bleef er met zijn tanden af; en had het ondertusschen in de mot hoe Rosi, als het volk weg was, en ze met moeder alleen nog overschoot in de keuken, zelf aan het koksmullen stond en op den duur een krom en scheef gebakken eierkoek klaar kreeg, waarmee ze naar ’t achterkamertje optrok om het binnen te slaan, en hoe ze daarop een tijdlang in den kelder bleef en naar wijn rook als ze terugkeerde.

Toen al het volk weer naar de natte aardappels terug was, en de boerin ook, en dat Jan-lul, de boer, op de bank aan den haard lag te dutten, zag hij Roosje met den overschot van den eierkoek stillekens naar de stallen slefferen, waar Sami voor de paarden hun voeder aan het zorgen was. Daarna kwam ze met haar brei op de bank zitten, viel aan het breien met ongewasschen vingeren, en begon den leurder uit te vragen over van alles; en hij mocht heur al zeggen wat hij wilde, ze verpinkte niet eens.

En dit Rosi was datzelfde Rosi, zoo netjes uitgeklopt en gepint als ze op marktdagen of feesten verscheen, en zoo zedig deed, en zoo kruideken-roer-me-niet-achtig, en haar neusje opkrulde voor een glazeken wijn, en niet kon verdragen, zoo ’t scheen, dat een jonkman naar haar keek. Hoe wilde ze gepraamd worden om eens te dansen; gepraamd om wat te eten; gepraamd om iets te zeggen! En dat ze op het hof zulk een werkbie was, en altijd met het volk meeging op de stukken, en niet trotsch en fier was — zeiden de menschen. Hoe meer hij Rosi gadesloeg, des te meer viel ze hem tegen. Haar vingers niet alleen waren smodderig, maar ’t meideken zelf was smotsig met al wat er aan was. Rond het huis was niet geveegd, en de keuken lag vuil. Van al de potten die moesten gelapt worden waren er stukken zoek. En daar zat ze naast hem, en liet hem begaan, aan zulk een moest ze zich niet storen! en van zedigheid was weinig of niets te merken. Dat was eene die van binnen ook smodderig moest zijn, eene die haar plezier vond in dwazigheden, een gemeene soort om het kort te maken, die van geen werken hield, en die vond dat tehuis alles goed was, maar dat ze moest zorgen deftig voor te komen daarbuiten, in de herberg en op straat. Het werken stak haar tegen, ze zei dat plataf, ze kreeg er krampen van en pijn in den kop, en ze las veel liever in een schoon boek. En ’t was daarbij nog een kwaaie: ze stampte naar de kat, tergde den hond en jaagde de duiven weg van onder het afdak. Niemand zou in dit wulpsche, luie, verdrietige schepsel de nette, stille, eerbare dochter teruggevonden hebben, waar de menschen zoo gaarne naar keken bij den dans, of in den winkel als ze op inkoop was. Zoolang zij en potjedek alleen waren, kwam ze met hem goed overeen. Maar eens het volk weer thuis, begon ze met hem te kijven en schold hem uit voor alles wat leelijk is, en schimpte op zijn werk. Hij was ook op zijn tong niet gevallen, en katje-mij katje-gij, ’t ging slag om slinger, spot voor gekkernij, en ze moest het hooren van Sami en den eierkoek, en van het propere breiwerk met losse mazen, totdat ze eindelijk begon vuur te spuwen en al huilend naar vader en moeder liep om haar beklag te doen. Vader sakkerde, moeder raasde, de hofhond baste, de kat miauwde, ’t was een spektakel van de andere wereld — en de ketelvent trok er al luid-lachend van onder.

* * *

Op zekeren dag sleept hij zijn alaam, vermoeid, naar een ander huis, dat in een zijstraatje van een dorp stond. ’t Dak was slecht, de mesthoop was hoog, overal lagen er stukken hout, wanordelijk; ’t eene verkenskot daakte aan ’t andere; de haag was behangen met hemden en schorten; rond de huisdeur was ’t vuil en berookt, en de vloer uit gestampte klei lag vol gaten. Uit de keuken hoorde men een kijvende stem die tegen een onzichtbaar wezen leelijk deed, omdat het waarschijnlijk iets gebroken had; en achter die stem kwam een vrouwmensch uit, een dikke, zware klos, met een rood opgeloopen gezicht, ongekamd al sedert Sinte-Michielsdag, op voeten die ze verleden Zaterdag nog gewasschen had, maar sedertdien had ze de verkens er mee gemest en zoo breed dat de verlompte schoenen waarin ze staken goed voor keukenschotels hadden kunnen dienen.

’t Was een jonge deerne nog, maar ze was dul-zot en grimmig, sloeg op de verkens dat het kraakte, stompte met haar pottebezem tegen hun snuit als ze hun bak ging kuischen, sakkerde tegen den gruwelijksten paardenboever op, en kletste ’t voeier in den trog dat het spetterde. Ze trok dan inderhaast haar handen eens door het water aan de pomp, en riep het volk voor het eten; nu verschenen allerlei gestalten op het tooneel, maar er waren er maar weinigen die eerst hun handen gingen wasschen; en zij die het deden, deden het dan nog alsof ze ontzag hadden voor wat uit de stallen er aan was blijven zitten.

De maaltijd was een woest gedoe, de ketelflikker mocht ook aanzitten, op conditie van voor niet te werken, den tijd dat de anderen zouden schoften. Grove grappen en vuile praat waren spoedig aan den gang: de kost was slecht, dat was zeker om hem te kruiden. Marei, de dochter, roerde dapper haar snater; er was geen gevoel van schaamte noch bij noch omtrent; ze had zelfs geen ontzag voor haar ouders: aan haar vader vroeg ze wanneer hij de laatste maal nog zat naar huis gekomen was, en haar moeder moest zich laten gezeggen dat ze op drie weken geen twee strengen garen gesponnen had. De meiden en de knechten kregen ook hun lading: ze zouden beter doen de rapen wat dunner te schillen! Maar zijzelf ze moest er ook tegen kunnen dat de anderen haar niet ontzagen en ook niet malsch waren, en dat de knechten opsmeten van dingen die geen deftig meisje zich van knechten laat gezeggen. Nu: naar dat ge zelf handelt, handelt een ander met u...

Hij moest slapen in den stal. De stal was zoo smerig als de koeien die er in stonden. In het huis was er nog langen tijd rumoer. ’t Scheen daar zelfs overnacht niet rustig te worden, oprecht een huis van Oostenrijk. Maar hij was veel te vermoeid om zich daarmee den kop te breken.

Van in den vroegen morgen moest iedereen uit zijn sliet; al van vijf uur af; het volk stond rond te draaien om het huis, maar zonder veel te verrichten; « ze beginnen daar al van vijf uur. » zeggen dan de menschen, « en hun Marei is altijd de eerste en de laatste ». Het duurde haast tot half acht voor er ontbeten werd, en ’t was dan nog maar magere soep, met weinig vet en brokken brood, en gestoofde kool, die zoo lang en taai van draad was dat ge meendet op zweepsnoeren te kauwen. En Marei keek daarbij zoo grimmig, om een duivel weer terug naar de hel te jagen.

De potjedek had gauw zijn bekomst van de potage en ook van de dochter. Hij wist nu genoeg van die werkbie. Ook, toen ze af kwam met een kapotte melkteel, viel hij tegen haar uit of ze met hem wilde den zot houden soms? Dat een melkteel? De melk moest daar nog gauwer in zuren dan in een zuurkoolpot die al drie jaar gediend heeft. Als ze zoo goed haar melkteelen schuurde dan hadden ze zeker maar zelden zoete boter op het hof! Maar toen hadt ge het wijf moeten aan den gang zien. De melkteel vloog tegen den vent zijn kop aan scherven, en ze trok haar schoenen van haar voeten en sloeg er op, als in daghuur, en hij kon niet haastig genoeg zijn biezen pakken, om niet afgetroefd te worden, of zich niet te moeten verweren.

Gelukkig de man die er zulk eene treft! Die zit in de moze tot over zijn knoezels, van den eersten dag af. De eerste had den naam van zedig fatsoenlijk, een pronkstuk voor ieder hof; deze van een werkbie, een boerin van den ouden eed, beroemd om haar vette verkens en om haar talent er den hoogsten prijs voor te krijgen; wie de eene kreeg, of de andere, voorwaar de vent had reden om zijn handje te kussen! Hij had ze nu aan ’t werk gezien zooals ze waren, en hij zou er van gegruwd hebben veertien dagen er mee te moeten leven, al ware hij nog maar een ketelboeter. ’t Is nog goed, dacht hij, dat een ketelboeter overal vrij binnen mag, en dat hij voor niets telt, en dat niemand komedie speelt te zijner eere, zooals anders als er bezoek komt of dat men bezoeken brengt.

Wie Marei of Rosi ergens op een marktdag gezien had moest ze inderdaad voor pronkstukken van boerendochters houden. Maar hier op het hof, bleken ze zoo goed voor een hof te passen als een haar in de soep, of wandluizen in een bed, of azijn in slagroom. « Ja, » dacht hij, « ’t gaat met de meeste meisjes als met de koeien: wat ge meebrengt van de markt is, als ge thuis komt, de helft overkocht; maar de koe kunt ge terug verkoopen met verlies; en met de vrouw blijft ge geplakt, en noch geld noch spijt kunnen het verhelpen. »

Hij voelde zich geheel terneergeslagen. Het werken stak hem tegen. Hij nam zijn intrek in een inspanning en verlabberde er zijn tijd, speelde lanterfant en geldeloos[,] bood zijn ketelboetersalaam te koop, maar niemand had gading. De dochters stonden hem ook niet aan. Met haar fijne slofferkens, en als ze opdienden de vingers in de potage, en dat trekkebrenen en sleepvoeten iedermaal dat ze moesten opstaan alsof ze aan iederen voet vijf eksteroogen hadden.

Hij trok vroeg te kooi, en vroeg, ’s anderendaags, er uit, van zoo het zonnetje in de lucht rees. Nu werd hij weer opgewekt, en besloot het nog niet op te geven.

* * *

Langs een voetpad kwam hij aan een schoon, groot pachthof. De tijlijk ontwaakte vogelkens fladderden in het ronde, afgevallen onrijpe peren kraakten onder den voet, een vlucht musschen speelde krijgertje tusschen de boonstaken, en twee jonge gasten waren aan het gras maaien, terwijl de tamme kippen achter hun rug de pieren oppikten op de blootgekomen plekken. Het huis stond te blinken, de ruiten te glimmen, het tuintje te lachen, en goed te rieken. Een hoogopgeschoten jong meisje, slank en lenig, het haar netjes opgekamd, en net in de kleeren, zat met zindelijk gewasschen handen op den dorpel brood te snijden, terwijl het vuur binnen lustig in den haard opvlamde.

Ruw en bot vroeg hij om werk. « Waar vrouwvolk is, is er altijd wat te lappen! » besloot hij.

— « Als hij tijd van wachten had, » zei het meisje, « tot na het ontbijt, dan zou er werk genoeg zijn. »

__ « Dan zal ik weer mijn kostelijken tijd moeten verliezen met op al dat getrunt te moeten wachten, » zei de lomperik.

— « Dat is geen manier van spreken! » zei het meisje. « Als hij niet kon wachten, wel hij mocht gaan, ze hadden hem niet verzocht en hielden hem niet tegen. Maar als hij redelijk wilde zijn, dan mocht hij mee ontbijten, en ondertusschen zou ze werk bijeenzoeken. »

De ketelvent bleef dus maar. Gaarne genoeg. Tot hiertoe ging alles naar zijn zin. Hij zong een toontje lager, stelde zijn alaam in een hoek, en ging mee aanzitten. ’t Ging hier met manieren: eerst bidden — en ge kondt aan alles merken dat Ons Heer en de meester hier nog van tel waren. De soep was wel niet zoo dik, maar toch smakelijk, en de stoverij rook niet aangebrand, de melk was maar lichtjes afgeroomd, en het brood, alhoewel met rogge gemengd, was goed gebakken en met een korst, en geen honderd jaar oud.

Hij zat nog niet lang aan tafel of hij liet een groot stuk brood, een half brood bijkans, in een melkschotel vallen dat de schotel brak en de melk overal rondspoot. Hier en daar was er wel een die gedempt een kraker losliet, en een van de meiden schoot tegen hem uit met haar felle tong en schold hem uit voor den lompsten vlegel die ooit op het hof gekomen was. Maar Anna-Mareili, de dochter, vertrok geen spier, zei aan de meid mede te gaan naar den kelder, en weldra stond een nieuwe schotel melk op tafel, en een ander brood. In plaats van verschooning te vragen gaf de ketelboeter op dat ze elders wit brood gaven, en dat zelfs een landlooper daar van zulk brood niet zou willen eten. Maar ze lieten hem zeggen.

Met zijn werk ging hij nevens de keukendeur zitten; ’t is gemakkelijk van daar alles ga te slaan in de keuken en in den tuin. Hij zag hoe Anna-Mareili Grootje — moeder was gestorven — in de zon deed zitten en vertroetelde, en een kussen op de bank lei, en altijd geduldig voortdeed als het wijfken pruttelde en zaagde van ongedaan werk: dat is zoo oude vrouwkens haar gewoonte, ze meenen altijd dat het werk dat zij vroeger verrichtten, verwaarloosd wordt omdat zij niet meer kunnen. Ze moest vader helpen zijn overkousen zoeken, die verlegd waren. Hij verweet haar dat ze verlegd waren. Ze zei niet veel, maar vond ze op den duur. Vader had ze zelf weggestoken achter zijn dikken jas, verleden Zondag, uit vrees dat zijn zoon ze weggepikt zou hebben om er mee in de danszaal te pronken. Ze gaf ze hem zonder iets te zeggen, deed hem vriendelijk eenige stappen uitgeleide, vroeg hem niet te haastig te stappen zoo kort na het eten, en ze zou voor warmen kost zorgen tegen dat hij terugkwam. Hij hoorde haar spreken met de kinderen die kwamen bedelen, hoe ze de eene vroeg naar hun zieken vader, de andere naar hun zieke moeder, en ze iets deugdelijks meegaf; en aan andere zei ze dat ze moesten werken, en bood hun werk aan, en als ze niet wilden, mochten ze gaan met een flinke berisping. Hij hoorde hoe ze de dienstboden hun werk wees, en uitleg gaf, en ze bleek overal de weet van te kennen, zoowel op het land als op het hof. Daarbij zat ze niet op een luien stoel, met de handen in den schoot en de beenen uitgestoken, maar was altijd bezig. Ze zorgde voor het eten, en als ze de groenten spoelde aan de pomp was het goed te zien dat ze er niet van hield dat er nog slakken tusschen de koolbladeren zouden blijven zitten; het werk vloog door haar handen, en haar voeten stonden als op wieltjes. De middagkost was proper en goed; wat den ketellapper niet belette nogmaals uit te varen, en te vinden dat de vliegen zich aan het vet in de koolen niet dik zouden eten. Maar de dochter, die bij vaders afwezigheid voorzat, antwoordde niets anders dan dat ieder zijn pot kookte zooals hij hem hebben wilde, en dat hij te zijnent vrij was te doen zooals hem zou believen, en dat hij ook vrij was hier geen voet meer te zetten.

’s Namiddags, toen Grootje haar tukje deed en het volk aan het werk was op het land, ging hij in de keuken om zijn pijp aan te steken, zoogezeid, maar begon tegen de dochter, die alleen was, te gekken en zot te doen, en hij wilde haar omhelzen; maar toen kreeg hij van langs zulk een oorveeg dat hij de sterren zag bij klaren dage, en verzocht werd aan zijn werk te gaan, dat zij ook haar werk had. En ze ging naar den hond, bond hem los, het beest sprong tegen haar op van blijdschap: « Kom, Blas! » sprak ze, « ge moogt los loopen, maar hier bij mij blijven, hoor! en de schapen gerust laten! » Blas keek op alsof hij alles verstond, en week geen stap van zijn meesteres, en ging aan haar voeten liggen als ze met iets bezig was; en iedermaal dat de ketelboeter voorbijkwam blekte Blas met zijn tanden, alsof hij besefte wat hem te doen stond.

Eindelijk, doch eerst tegen den avond, kwam smidjelap terug in de keuken met zijn geflikte pottekarij. Toen de dochter een hoop opgetaste schotels wilde afnemen, liet hij ze vallen, dat de stukken vlogen, en dat Grootje opschrikte en een luiden schreeuw gaf; ze meende dat het heele schotelrek van den muur gevallen was.

De vent sakkerde en zei dat het zijn schuld niet was, maar dat hij nog nooit een meid zoo lomp en zoo dom had zien doen.

Het bloed schoot het meisje naar het hoofd, en Blas kwam blekkend nevens haar staan. Maar ze hield zich in en zei alleen dat ze niet gewoon was met ketelboeters te kijven. Wie de schuld was, hij wist het en zij ook. Nu moest ze alleen nog weten hoeveel hij verdiend had, en hij zien dat hij er gauw uittrok, of Blas zou hem op den duur nog op den weg moeten brengen.

— « Zoo iets laat ik me niet zeggen! » schimpte de ketelboeter. « En ik lach met uwen Blas! ’t Zou gemakkelijk zijn arme doolaars alzoo hun loon te onthouden! Maar bij mij pakt dat niet! »

— « Ik heb u immers toch gezeid dat ik u zal betalen, en hoe eerder hoe liever, » zei Anna-Mareili, « om u niet meer onder mijn oogen te hebben. Ge moet nooit geen moeite meer doen om nog te komen, voor u is hier geen werk meer! »

—— « Als ’t zoo is, » riep de potjedek, « wel dan wil ik zelf geen loon meer voor mijn werk, daar! Maar ge verbiedt mij nog weer te komen, welnu, dat zal geen waar zijn, meisje! Dat gaat te ver! Niet langer dan veertien dagen, onthoud het, krijgt ge me weer, en ’t zal dan te zien zijn, verdraaid, of ge niets voor mij hebt! »

En terwijl de leelijkaard aldus sprak, bezag hij Anna-Mareili met zulke verliefde oogen alsof hij haar een kus had willen geven. Maar Blas was daar ook nog, en zette ook een kusachtigen muil naar den ketelboeter, die daar echter niet bizonder op gesteld scheen.

Toen reikte hij zijn hand naar Anna-Mareili en « Tot weerziens! » zei hij.

Maar hij kreeg van Anna-Mareili geen hand terug, ze had nog nooit aan een ketelboeter de hand gegeven, en hij zou haar met een ding veel plezier doen, te weten met haar zijn hielen te laten zien.

De kerel schoot nog in een lach: — « Mijn ziele! » gekte hij, « gij zult me nog wel eens de hand geven, gij, en er zal nog wel een tijd komen ook dat ge liever mijn gezicht zult zien dan mijn hielen! »

En zoo ging hij van het hof, al brutaal en luidkeels een lustig liedeken zingend, dat het ketterde door berg en dal.

Nu begon Anna-Mareili maar eerst voor goed benauwd te worden. Ze vertelden zooveel van roovers, vooral van ketelboeters die maar roovers waren en gingen muizen waar er een slag te slaan was, en die dan de vrouwen en de meisjes meesleepten naar hun holen. Deze kon er best zulk een geweest zijn! Hij voerde voorzeker kwaad in het schild. Maar ze zou zich verweren met haar mes, en Blas was daar ook nog. Ondertusschen ging ze niet gaarne ’s nachts van huis, en deed zorgvuldig haar ronde, en keek onder haar bed, en grendelde goed de deuren, en Blas kreeg iederen avond een extra-portie opdat ze hem niet zouden kunnen lokken. En ze bad wel eens zoo innig tot haar Hemelschen Vader, opdat Hij Zijn wacht van engeltjes tot haar zoude zenden, twee aan het hoofdeind, twee aan het voeteneind, een aan elke zijde, en een daarenboven om haar naar het Hemelsch Rijk op te leiden. Waarna ze rustig insliep, en droomde van een ruigen ketelvent — doch zonder schrikken en beven — want de ketelvent veranderde in een schoonen jonkman, een prins, een koningszoon, die haar absoluut tot vrouw wilde, en zijn Anna-Mareili hemel en aarde beloofde.

* * *

Maar de ketelvent kwam niet terug. Veertien dagen later echter bleef er voor het huis een sierlijk koetsken staan, met een schoonen appelschimmel bespannen, en schoon opgetuigd, en op den bok een schoonen jonkman.

En als een oude bekende riep hij een van de knechts bij om uit te spannen en het paard op stal te brengen. Waarna hij naar de deur stapte. Anna-Mareili wilde hem te woord staan en bescheid geven, maar ze kreeg haast een flauwte toen ze hem in zijn oogen bezag: dat was de ketelboeter! maar niet als prins of als roover, maar als een flinke, kloeke pachterszoon.

En de schurk moest dan nog lachen, en als hij lachte dan blekten zijn witte tanden nog veel witter dan die van Blas: — « Wel, » zei hij, « daar hebt ge me nu weer. Ik laat me van u niet verbieden! » En hij stak al lachend zijn hand uit, en Anna-Mareili moest blozen en gaf hem de hare. Dan, na vlug rondgekeken te hebben of niemand het kon hooren, roddelde hij vlug af waarom hij gekomen was. Ze had voorzeker van hem al gehoord, hij was zulk en zulk een, en ’t was van gisteren niet dat hij gaarne een boerin op zijn hof zou gebracht hebben, maar waar vindt ge den dag van heden nog een boerin die een echte is? De meiskens zijn zoo slim en kennen zoo goed de kneep om de jonkmans te foppen, en stroo te verkoopen voor hooi. Van zijn ketelboetersronde had hij veel plezier beleefd, en zou nooit gedacht hebben dat het zoo erg was. Hij had er soms op een heelen dag geen een gevonden, die hij veertien dagen op zijn hof zou gewild hebben. Hij was al op ’t punt geweest den zak op te geven, toen hij eindelijk Anna-Mareili nog had leeren kennen, en dan had hij gezeid: « Die of geen! En nu was hij daar, en zij moest het weten of hij nu met haar vader mocht spreken? »

Hij was er een, meende Anna-Mareili, van die die niet te betrouwen zijn! Hij mocht niettemin wel binnenkomen, ze was noodig in de keuken, die stond vol rook. Joggeli moest dus binnen. Maar hij wilde niet eerder buiten dan met antwoord. En dat antwoord moet goed geweest zijn: immers geen drie maanden later werd Joggeli afgeroepen met AnnaMareili, en het heeft hem nooit berouwd. Ook heeft ze hem nooit geen oorvegen meer gegeven.

Maar dit is wel gebeurd soms: dat Joggeli dreigde te vertellen hoe Anna-Mareili geweigerd had hem de hand te geven, en gesproken had van liever zijn hielen dan zijn gezicht — en nu, bofte hij, ziet ge liever mijn gezicht dan mijn hielen, nietwaar kind? Dan gaf Anna-Mareili hem vreedzaam de hand: « Ge zijt een scheuvel! » zei ze, « maar het spijt me toch niet dat ge teruggekomen zijt! »

Ja, ’t is zelfs gebeurd dat Joggeli haar onder de oogen van de menschen een zoen gaf — wat te lande niet in de gebruiken is eigenlijk — en hij opperde dan dat hij het voorzeker aan zijn moedertje zaliger te danken had, dat hij er zulk eene had mogen vinden.

En telkenmale Joggeli hoorde dat iemand zich mispakt had, en tot over de knoezels in de moze was getrapt, schoot hij in een lach en bezag zijn vrouwken: « Had die ook leeren potjedek spelen, hij zou beter gevaren zijn! Ja, ja, er is groot verschil tusschen een marktgezicht en een huisgezicht, zoowel als tusschen een zondagsschort en een keukenschort; en ge koopt een lammeken in een zak en weet niet of ’t een ooiken is of een boksken, als ge uw meisje in haar huisdoen niet hebt zien hanteeren! »

Ach, wisten de meisjes dat er alle oogenblikken zulk een ketelvent boven de halve deur zijn kop kan binnensteken, ze zouden er op de werkdagen wel pronter uitzien, en fatsoenlijker doen jaar-in jaar-uit, en met een gewasschen gezicht loopen, zoowel ’s achternoens als ’s voornoens!

DE BEZEMBINDER VAN RYCHISWYL

Geluk: daarnaar verlangt elkendeen. Was ik rijk, zoo denken de meeste menschen, dan zou ik gelukkig zijn. Ze meenen dat geluk en geld samenhangen, als de aardappels en de struik, als de wortel en de plant. Maar wat zijn ze mis, en hoe weinig begrijpen ze de natuur van den mensch, al hebben zij dag voor dag de voorbeelden voor hun oogen!

De H. Schrift zegt dat alles ten goede komt aan wie God dient. En dat is zoo. Geld is en blijft geld, maar de harten van de menschen die het geld in handen krijgen, verschillen zoo onzeggelijk het eene van het andere, en het leven dat ontstaat uit die verbinding van de harten en het geld verschilt al evenveel en brengt — volgens de gesteltenis van dat leven — geluk of ongeluk. Het komt op het hart aan of men door geld gelukkig wordt of ongelukkig. God laat dit duidelijk blijken, maar de menschen, jammer genoeg, zien meestal niet klaar in de klaarste dingen; ze maken ze eerder troebel door hun eigenwijsheid. Een schoon exempel onder vele hebben we aan den bezembinder van Rychiswyl, om de waarheid na te gaan van wat we vooruitzetten: een exempel van een hart waar het geld geluk aan bracht.

Bezems, dat weet iedereen, zijn een onmisbaar gerief in alle huishoudens. ’t Is altijd zoo geweest. Er zijn vele artikels die niet kunnen gemist worden, die men noodig heeft iederen dag van de week, en overal zijn er menschen te vinden die er uit eigen vrijen wil hun werk van maken in de behoefte aan zulke dingen te voorzien. Maar met de menschen die daarvoor zorgen zit men weinig in, — als men maar aan bezems geraakt, en liefst zoo goedkoop mogelijk!

Vroeger ging dat zoo niet. De bezembinder, het eiervrouwken, de zandboer, enz. werden in zekeren zin tot de familie gerekend. Men wist de dagen dat zij kwamen. En al naarvolgens men van hen hield of niet, werden ze onthaald, en kregen ze iets toe, en het gebeurde maar zelden dat ze niet op hun post waren als hun dag kwam, en als dat een keer in den wind voorviel, dan gaven ze schoone woorden den keer nadien, alsof ze een zonde begaan hadden, en ze zeiden dat het hun zóó gespeten had, want de menschen zouden soms hebben kunnen denken dat ze niet meer gingen komen en zich op een ander voorzien. De huizen waar ze kwamen waren als de sterren aan hun hemel, ze deden hun best om goed te bedienen, en als ze uitscheidden of er beter kwamen voor te staan, zagen ze op geen moeite om hun post en klandizie over te laten aan een van hun kinderen, of aan een nicht of aan een neef, of aan iemand anders. Er bestond van weerskanten een band van aanhankelijkheid en vertrouwen, die, ’t is jammer genoeg, op onze dagen, bij de gedurige toenemende verslapping van de familie-innigheid, al meer en meer aan het verdwijnen is.

Zulk een huisvriend was de bezembinder van Rychiswyl, die veel naar Bern kwam, maar die nochtans het liefst te Thun gezien was. Dat gaat zoo: in kleine plaatsjes is er veel meer samenleven, en als ge iets zijt, dan zijt ge gekend en van tel. Er zou eer een week zonder Zaterdag in den almanak gestaan hebben, dan een Zaterdag zonder het bezoek van het bezemventje te Thun.

Hij was niet altijd bezemventje geweest: lang — langen tijd geleden hieten ze hem het bezemjongsken; totdat het op zekeren dag geweten werd dat het bezemjongsken kinderen had die zelf al aan de kar konden steken. Zijn vader was destijds een soldaat geweest, maar hij was vroeg gestorven. Het jongsken was klein, de moeder ziekelijk, ze bezaten geen knop, en van bedelen wilden ze niet hooren. Een oudere zuster was al vroeg er uit getrokken, op haar bloote voeten, en was ingenomen geworden door een vrouwken dat met sparappels en zagemeel naar Bern ging. Nadat ze haar sporen, — dat wil zeggen kousen en schoenen —, verdiend had, klom ze een trappeken hooger en ging dienen bij een boer, niet ver van de stad, waar ze voor de kippen moest zorgen. Haar moeder en haar broerken waren heel fier over haar en spraken van Babeli met veel respekt. Hansli kon van zijn moeder niet weg, die had iemand noodig om voor het hout te zorgen en een handje toe te steken. Ze leefden van Gods genade en van de brave menschen, maar sober. Toen zei op zekeren dag de boer bij wien ze werkten tot Hansli: « Jongen, gij zoudt moeten wat verdienen, gij zijt groot en slim genoeg ».

— « Ik verlang niet beter, » zei Hansli, « als ik maar wist hoe? »

— « Ik weet misschien iets dat een schoonen stuiver zou opbrengen: probeer eens met bezems te binden. In mijn wei is er bezemrijs genoeg, ze komen het toch maar stelen van overal, en het zal u niets anders kosten dan alle jaren een paar bezems. »

— « Dat ware nog zoo slecht niet, maar wie zal mij dat leeren? » zei Hansli.

— « ’t Is geen heksenwerk, » zei de boer, « ik zal het uzelf wijzen, lange jaren heb ikzelf al onze bezems gemaakt, en kan het zoo goed als een stielman. Veel alaam is er niet noodig, en in afwachting dat ge zelf voorzien zijt moogt ge ’t mijne gebruiken. »

En ’t werd zoo gedaan, en viel goed uit met den zegen Gods. Hansli was er zoo driftig op, dat de boer er zijn deun in had. « Ja ja, weer u, ontzie geen moeite, lever goede waar, en eens dat ge ’t vertrouwen hebt, zijt ge gewonnen! » vermaande hij het jongsken maar gedurig, om er den moed in te houden, en Hansli trok het zich ter harte.

Natuurlijk dat het in den beginne niet zoo vlot ging, maar Hansli kreeg toch zijn bezems verkocht, en naarmate hij meer ervaring had, bracht hij ze ook gemakkelijker aan den man. Het duurde niet lang of het liep in den mond dat zijn bezems de beste waren, dat niemand er betere had dan het bezemjongsken van Rychiswyl.

Hoe beter het ging, des te dapperder bond Hansli bezems. Zijn moeder kwikte zienderoogen op. Nu zijn we er bovenop, zei ze, als iemand eerlijk zijn brood kan verdienen moet hij tevreden zijn, wat kunt ge meer verlangen? Ze mocht nu alle dagen haar bekomst eten, en er schoot meestal iets over voor ’s anderendaags; en alle dagen mocht ze brood eten als ze wilde. Ja, Hansli had al nu en dan eens een wittebroodje voor haar uit de stad meegebracht, wat meent ge wel? Was dat geen heereleven? En het vrouwken mocht God wel dankbaar zijn, en ze was het, omdat ze op haar ouden dag het zoo goed stelde.

Maar ’t was nu al een tijdlang dat Hansli rondliep met zulk een zuur gezicht, ja, hij begon te pruttelen dat het zoo niet kon blijven duren, dat hij dat niet kon volhouden. Als de boer vroeg wat er scheelde, en wat voor muizenissen dat nu waren, kwam het uit dat de last te zwaar werd om de bezems te dragen. Zelfs als de mulder ze somtijds oplaadde bleef dat toch te lastig, hij had volstrekt zelf een kar moeten hebben om zijn bezems te voeren, dat zou gemakkelijker zijn en dan kon hij vooruit. Maar hij had geen geld, en wist van niemand die er hem zou leenen. « O gij domme jongen! » zei de boer. « Zijt ge ook al zulk een, die gelooft dat ze alles moeten hebben wat hun door den kop schiet? Dat is gemakkelijk, als ge daarvoor het geld van een ander krijgt, als een ander u den visch in het net jaagt! Gij, een kar koopen! Maak er zelf een! »

Hansli trok een mond als een bakoven, en zijn oogen stonden nader bij het weenen dan bij het lachen.

— « Wel ja, maak er zelf een! Ge moet maar uw best doen, ge zult wel kunnen. Ge zijt altijd zoo’n knutselaar geweest, en wat ge niet kunt zal ik u wijzen. Voor ’t hout zult ge niet veel moeten uitgeven: wat ge bij mij niet vindt, vindt ge wel bij een anderen boer, en ge moet maar betalen met bezems. Voor den band zullen we wel ergens in ’t oud ijzer iets naar onze gading vinden. En ik weet ook nog een oud karioolken staan, dat best als model zal kunnen dienen. De winter staat nu voor de deur, tijd genoeg, en tegen den uitkomen is alles kant en klaar, en ge zult niet diep in uw beurzeken hebben moeten tasten. De smid, ’t is goed mogelijk, als ge met bezems betaalt, zal ’t zijne wel doen; en wie weet of we hem zelfs zullen noodig hebben! »

Hansli trok weer oogen als wagewielen. Een kar timmeren, hij! « Maar boer, » zei hij, « ik heb daar geen verstand van, ik heb er nog nooit een gemaakt! »

— « O gij snul! » gekte de boer. « ’t Moet toch eens de eerste zijn! Flink aanpakken, man! dan is ’t werk al half gedaan. Och, hadden de menschen meer courage, meer dan een zou tot over de ooren in het geld zitten, die nu het land afketst met den bedelkorf aan den arm. »

Hansli zou, had hij gedurfd, aan den boer hebben willen vragen of hij ze nog wel bijeen had of niet. Het scheen hem een groot onrecht zoo iets van hem te willen. Hij had het niettemin zitten, en ging er stillekens op in, stillekens, als een kind in koud water. De boer hielp hem, en tegen den uitkomen zat de nieuwe kar ineen, en den Dinsdag na Paschen trok Hansli voor den eersten keer er mee naar Bern, en den Zaterdag nadien voor den eersten keer naar Thun.

Wat was Hansli opgezet met zijn gerij en wat had hij er plezier van: geen mensch die zich dat kan voorstellen. Men had hem gerust den paaschos mogen in de plaats aanbieden, dien ze daags te voren te Bern rondgeleid hadden, en die over de tweeduizend pond woog, hij zou er zijn kar niet voor afgestaan hebben. Alleman, docht hem, bleef kijken, en als hij wat aan den praat kon geraken, dan geraakte hij niet uitverteld over al de voortreffelijkheden van zijn kar, geen andere karren konden daaraan, van al de karren die ooit over Gods wegen gebold hadden. Die kar, ze bolde vanzelf, ge moest alleen een handje toesteken. Er was zelfs een keukenmeid die zei dat ze het nooit van Hansli zou geloofd hebben; als ze ooit een kar noodig had, hij zou ze moeten maken. Die keukenmeid kreeg naderhand, telkens als ze bezems kocht, twee pottebezems toe; zulke pottebezems zijn heel gerieflijk voor oppassende keukenmeiden die ook de hoekjes uitschrobben; dat zijn er die zich ook op de weekdagen wasschen, zelfs achter de ooren, maar zulke loopen er niet dik.

Nu schoot Hansli eerst in zijn volle vuur, zijn kar was hem zijn pachthof, en hij was oppassend en welgezind; en welgezind zijn is het contrarie van lastig zijn, en ’t verschil tusschen beide is hetzelfde als tusschen een bijl die scherp staat en een botte, en bij ’t houthakken kunt ge dat verschil goed gewaar worden,

De boeren van Rychiswyl hadden schik in het ventje. Er was er geen een die niet zei: « Als ge rijs vandoen hebt, neem er maar uit mijn wei, maar schend de berken niet, en denk aan mijn vrouwvolk, die zijn altijd in bekort van bezems, de duivel weet waaraan ze ze allemaal verslijten! »

Dat was tot geen doove gezegd, en Hansli zorgde dat hij goed stond met de boerinnen. Bezems, op een hof, mogen geen geld kosten, de mans moeten die bezorgen. Maar hoe dat gaat als de mans voor iets moeten zorgen, weet iedereen: ze zijn meestal te vadsig om hout te kappen, laat staan om bezems te binden. En zoo was er dikwijls groote nood aan bezems op de boerenhoven, dat het zelfs gevaarlijk was voor den huisvrede. Nu hadden ze Hansli met zijn bezems, hij stond daar voor ze aan hem dachten en het gebeurde maar zelden dat een boerin hem moest zeggen: « Hansli, ge moogt ons niet vergeten, we zijn aan den laatsten ». ’t Waren bovendien goeie bezems, heel wat anders dan die van het mansvolk, als die er een tegen heug en meug aaneengefutseld hadden; die uit mekaar vielen, of zoo stomp waren alsof ze gebonden waren uit haverstroo.

Hansli gaf natuurlijk die bezems voor niet, maar het waren daarom toch de goedkoopste niet, die uit zijn handen gingen. Niet vanwege het berkerijs, dat hem niets kostte, maar vanwege de giften die ze hem jaar in jaar uit opbrachten, brood, melk, en van al zulke dingen die een boerin bij de hand heeft en niet meetelt. Zelden werd er op een hof gekarnd of: « Hansli, manneken, » zeiden ze, « morgen wordt er geboterd, vergeet uw kruik niet, dan is er karnemelk ». Fruit had hij meer dan voor zijn gebruik; en veel brood moest hij niet koopen.

Kon het dan missen dat Hansli het goed stelde, want hij was generig. De dagen dat hij naar de stad trok, als hij dan een stuiver besteedde, dat was veel. Zijn moeder zorgde er voor dat hij ’s morgens ferm ontbeet, en stak gewoonlijk nog een beet in zijn zak. Hier en daar kreeg hij ook nog wel iets in een keuken waar hij goed bekend was. Hansli was daarbij niet van meening dat ge telkens moet eten als ge honger hebt. Honger hebben is niets, als ge maar weet wanneer ge aan eten zult komen; en dan heeft dat zelfs zijn goed. Maar honger hebben, en niet weten of ge nog ooit iets onder den tand zult krijgen, dat is andere peper, en dat nijpt. Hansli wist dat zoohaast hij thuis kwam en hij zijn boeltje van kant zou hebben gezet, hij zijn buiksken rond ging eten; daarvoor zorgde moeder. Zij wist wat het te zeggen heeft voor iemand die thuis komt, of hij de tafel gedekt vindt, of niet. Als ge weet dat gij thuis goed zult varen, dan hebt ge trek naar uwen stal, en laat ge de kapellekens onderweg links liggen. Ge komt aan met een ijle maag, en ’t is dan zoo lekker, thuis aan den smul te mogen vallen. Als ge daarentegen thuis op de kom moet bijten, dan zorgt ge voor buikvulling onderwege, en keert terug met een zwaren kop, en voelt u niet lekker, neen, maar doet ge leelijk.

Hansli was niet vrekkig, maar hij was uiterst zuinig. Geld te besteden voor nuttige dingen, dat speet hem niet. Hij wilde dat zijn moeder aan kost en kleeren niets te kort zou hebben, zorgde voor een goed bed voor zijn eigen, en had er zijn deun in als hij zich een schoon goed mes of een stuk alaam kon aanschaffen. Hijzelf was netjes uitgeklopt, niet kostelijk, maar deugdelijk.

Als ge goed uit uw oogen kijkt merkt ge aan de meeste menschen en huizen of het er berg-op of berg-af gaat. ’t Was ook aan Hansli goed te zien dat hij berg-op ging, niet in de hoovaardigheid, maar in de netheid en in den oppas.

De boeren zagen dat gaarne en jonden het hem; ’t was immers niet met stelen dat hij ’t won, maar met werken.

En hij bad ook op zijn tijd; des Zondags bond hij geen bezems; hij ging ’s morgens naar de kerk, en ’s namiddags bleef hij thuis uit den Bijbel zijn moeder een kapittel voorlezen; zij begon slechte oogen te krijgen. Daarna kwam er ook nog iets voor zijn eigen vermaak: namelijk, hij haalde zijn ponk voor den dag, overtelde zijn spaarcentjes, rekende uit hoeveel er bijgekomen was en overlei hoeveel hij er nog bij zou verdienen. Onder het geld waren er schoone muntstukken, blinkende zilveren. Hansli was gevierd op uitwisselen. Hij ontving gaarne kleingeld, maar hield niet van het te bewaren, het docht hem altijd dat het zoo licht was en met den eersten windstoot den besten had kunnen gaan vliegen. Hij schepte zijn meeste plezier in zijn schoone, nieuwe daalders, met een beer daarop en een wildeman. Hij was dagen achtereen blij als er weer zoo een bijkwam.

t Viel echter soms tegen ook, en er kwamen soms ook kwaaie dagen. Het was b. v. een kwaaie dag voor hem als hij een klant verloor, of dat hij meende er een verloren te hebben; als hij er op gerekend had ergens een dozijn bezems te mogen leveren, en dat ze hem doorzonden: « We zijn al geriefd! » Dan hadden ze daar waarschijnlijk weer een nieuwe keukenmeid, die hem niet kende, en die riep van boven den trap, met een schorre, hardvochtige stem: « Niets vandoen! » Hansli dacht aan de ware reden niet, hij kon niet weten dat ze in sommige huizen zoo dikwijls van meid als van hemd moeten veranderen, ja, nog dikwijlder soms. Hij vroeg zich dan af wat er mocht haperen; had hij allicht een bezem geleverd, die niet goed gebonden was? Ofwel, zouden ze achter zijn rug kwaad van hem gesproken hebben? En hij trok het zeer ter harte en kon er niet van slapen, tot dat hij het fijne vernam. Hij nam dat later kalmer op, zelfs als een keukenmeid, die hij goed kende, hem weggesnauwd had. Och, dacht hij, keukenmeiden zijn om zoo te zeggen ook menschen, en als mijnheer of mevrouw op haar snauwen, omdat ze te veel peper in de soep of te veel zout in de saus gedaan hebben, om reden dat haar lief vertrokken is en ze heeft laten zitten, dan heeft zoo een keukenmeid toch ook haar menschenrecht, en mag ze op haar beurt ook iemand afsnauwen.

’t Volgende was erger, en daarin te leeren berusten, zoover kon hij het niet brengen. Stilaan kende hij al zijn berken, ja, in zijn eigen had hij aan de weiden en zelfs aan bepaalde boomen een naam gegeven, aan de schoonste berken schoone: Anne-Mareili b. v., of Liseli, Roseli, Sterrebloem. Hij had er het jaar door plezier van, nam het rijs op gestelde tijden om het plezier te verdeelen, behandelde die boomen met gevoel, en de bezems die er van voortkwamen bestemde hij voor zijn beste klanten. ’t Waren ten andere prachtstukken, die bezems, heel wat beter dien naam verdienend dan vele van de zoogenoemde prachtstukken die ze zouden moeten hanteeren. Kwam hij dan welgezind naar de weide opgestapt, en vond hij zijn Roseli, zijn Sterrebloem gruwelijk gekopt en gerampeneerd, dan sneed hem dat door het hart, de waterlanders schoten in zijn oogen, en zijn bloed verhitte zoodanig dat ge er een stekje aan had kunnen ontsteken. Hij liep dan verstoord dagen lang, kon het over zijn gemoed niet krijgen en zat maar in met één ding: dien schurk moet ik krijgen. Niet om de waarde van het rijs, maar omdat hij de boomen zoo geschonden had. Hansli was niet groot, maar vinnig, en hij wist zijn leden en zijn kracht goed te gebruiken, en was dapper. In zulke gevallen luisterde hij niet naar zijn moeder als ze hem om de liefde Gods smeekte dat uit zijn hoofd te steken; hij had immers rijs genoeg, ’t was veel beter die deugnieten te laten loopen voor wat ze goed waren, moest hij eens een kwaaien slag krijgen, of anders er door in nood geraken. Dat kon allemaal Hansli niet schelen, hij lag op de loer en sloop rond, tot hij er een vasthad. En dan ging het bovenarms. Er werd dan, in de eenzame weiden, gevochten dat het stoof. Hansli had dikwijls de bovenhand; maar dikwijls ook werd hij zelf afgeklopt. Met al dat, hij won er dit bij dat ze uit zijn weiden begonnen weg te blijven, zooals dat gaat als er iets met volharding en dapperheid verdedigd wordt. Waarom u blootstellen aan een ranseling als ge elders zonder gevaar kunt halen wat ge verlangt? En dat ging de boeren van Rychiswyl, dat ze zulk een dapper veldwachterken hadden. Als hij den een of anderen keer met kleerscheuren er van af gekomen was, gebeurde het wel dat een van de boeren hem zei: « Dat is niets, Hansli, hij zal het terug krijgen. Als ge nog eens iets bemerkt, dan ben ik er bij, en met ons tweeën leeren we hem dat rijshalen wel af. » Als Hansli dan weer iets merkte verwittigde hij den boer, en die verstopte zich, en Hansli viel aan; de roover, denkende de sterkste te zijn, liep niet weg, wachtte Hansli af, en meende dezen nog eens een rammeling toe te dienen, maar ’t was mis! De boer sprong bij, de roover was afgevangen en kon niet meer uitknijpen, en Hansli loste niet eerder dan vooraleer de oude schuld afbetaald was, met den intrest, en dat de strooper bont en blauw en zijn haar bij volle grepen uit den kop getrokken, jammerlijk den aftocht blies.

Dat was een probaat middel tegen het berkeplunderen. Mareili en Babeli waren weldra veilig, zelfs in de afgelegenste weiden. Hansli ging alzoo vele jaren achtereen te werk, altijd eender lustig, en alsof dat niet anders kon. De eene week volgde op de andere en was om, gelijk de wijzer op de klok , hij wist zelf niet hoe. Voor hij het gewaar werd was het al Dinsdag, en dan moest hij naar Bern; en de Dinsdag was maar pas voorbij of de Zaterdag stond alweer voor de deur, en dan moest hij naar Thun, willens of niet, want wat zouden ze te Thun zonder hem gedaan hebben? In den tusschentijd had hij de handen vol met het gereedmaken van zijn bezems, en met hier en daar de geburen wat te helpen, te weten die die ook goed voor hem waren. Hansli was ook een mensch, en ieder mensch, als hij uit zijn gewonen doen geraakt, krijgt soms kuren: goeie of kwaaie. Als hij van iemand op zijn teen getrapt was, moest die het slim aan boord leggen om nog ooit van Hansli een bezem te krijgen. Juffrouw Pastoors is zoo gevaren. Noch voor den dubbelen prijs had hij haar nog een bezem verkocht; ze mocht er om zenden zooveel ze wilde, hij had altijd spijt, maar geen bezems in voorraad. Ze had eens gezeid dat hij juist deed als de anderen, wat langrijs al buiten, en kortrijs al binnen. Wel dan, had hij geantwoord, dan is het voor u ook eender of ge bezems van mij koopt of van een ander; en hij bleef daarbij: en Juffrouw Pastoors is ten Heere gegaan zonder ooit nog een bezem van hem gekregen te hebben.

* * *

Zekeren Dinsdag trok hij weer Bernwaarts op, met een zwaargetaste kar, de schoonste bezems van zijn liefste boomen, van Roseli, van Sterrebloem, enz. Hij moest geweld doen, ’t zweet liep hem af. ’t Is toch vreemd, dacht hij, dat de kar zoo licht niet meer bolt als vroeger; zoo moeten trekken! Voorzeker hapert er iets. Hij moest dikwijls stilstaan om op asem te komen en om zijn voorhoofd te vegen. Die steile helling, dacht hij, was ik maar bovenop, dan zal ’t beter gaan.

Bij het moerbezieboschje bleef hij ook wat uitrusten, juist voor de steenen bank. Op de bank zat er een meisje met een pakje bij haar, en weende bitterlijk. Hansli die goed van hart was: « Waarom weent gij zoo? » vroeg hij. Het meisje zei dat ze naar de stad moest, en den schrik in het bloed had, en bijna niet dorst. Haar vader was een schoenmaker, en zijn beste klanten woonden in de stad. ’t Was al lang dat ze schoenen naar de stad bracht, en ze had daar nooit last mee gehad, maar nu was er een nieuwe hapschaard, zoo’n helsche kwaaie! Al verscheidene Dinsdagen had hij, als ze binnen de poort kwam, gedreigd en leelijk gedaan, en dat hij haar de schoenen zou afpakken als ze nog dorst komen, ja, en ze in het kot steken; ’t was immers verboden met schoenen in de stad te leuren. Ze had de schoonste woorden uit haar lijf gesproken, ’t was alles boter aan de galg geweest. Haar vader had ze gesmeekt en gebeden om niet meer te moeten gaan, maar dat was zulk een zekere en zulk een stijfkop. « Dat wil ik zien! » had hij gesakkerd, « dat ze u iets doen! » Wat was zij daarmee geholpen? Ze zou het besterven, moest de hapschaard ze aanhouden!

Hansli voelde groot medelijden, des te meer daar het meisje hem zooveel betrouwen toonde: zoo haar leed te klagen zou ze voorzeker niet doen tegen Jan en alleman. Die moest van begin af aan gezien hebben dat hij nog van de kwaadste niet was, en hij was in zijn schik zoo goed van hart te zijn. Hansli, Hansli! Nu, gelooven maakt zalig. « Meisje, daar is middel om u te helpen. Geef mij uw pak, ik stop het onder de bezems, geen mensch zal iets vermoeden, ze kennen mij goed, zeg mij alleen maar waar ik het moet afgeven of u afwachten, gij moet maar wat achter komen, niemand zal vermoeden dat er iets bestaat tusschen ons. »

Het meisje maakte hoegenaamd geen manierkens. « Wilt ge? » vroeg ze, en haar gezicht klaarde op. « God, wat ben ik blij! » En zij gaf hem haar pak, en Hansli stopte het zoo goed weg dat geen kat daar iets van had kunnen afmuizen.

— « Moet ik helpen stooten of helpen trekken? » vroeg het meisje, als sprak dat vanzelf dat ze ook iets moest doen.

— « Zooals ge ’t liefst hebt, al is het eigenlijk niet noodig, dat pakje met schoenen weegt toch niemendal ».

In den beginne hielp het meisje stooten, van achter: maar het duurde niet lang of ze stond al voren aan de stang en hielp trekken. Zoo ging het beter, vond ze. Ze trok flink, dat spreekt vanzelf, en had nog asem genoeg om tusschendoor te praten, over alles, wat haar oppers lag in hoofd en hart.

Hansli was boven, voor hij het gewaar werd, en was zelf verbaasd dat het zoo gemakkelijk gegaan was. De lange dreef was wel de helft korter geworden, zoudt ge gezegd hebben. Ze spraken af dat het meisje hier zou achterblijven, en Hansli trok met haar pak en zijn bezems de stad in, en gaf haar wat verder het pak terug zonder dat er iets gescheeld had, maar vooraleer het meisje hem had kunnen bedanken waren ze door den stroom van menschen en wagens uit malkander gedreven, en Hansli moest zien dat zijn karreken tusschen het gerij niet zou gepletterd worden.

Daarmee was de kennismaking uit. Hansli voelde danig spijt, maar maakte er toch geen zeer hoofd in, en liet het zich niet aan het hart komen. Jammer genoeg kunnen we niet zeggen dat het meisje een onuitwischbaren indruk op hem gemaakt had. Ze was er niet naar. ’t Was een gestuikt, vierkant stuk, breed van wezen, en zijn bizonderste schoonigheden waren een goed en trouw hart, en onvermoeibare vlijt: maar dergelijk schoons wordt meest niet hoog gesteld, ja, er zijn er velen die er niet eens op achten.

Den volgenden Dinsdag echter, toen Hansli weer zijn kar aan het trekken was, vond hij dat geweldig lastig. Hij zou nooit gedacht hebben, vond hij, dat dat zulk een verschil is, alleen trekken of getweeën. « Ze zal er misschien weer zitten? » zei hij, als hij aan het boschje kwam. « Ik zal met veel plezier haar pakje opladen als ze weerom wil helpen, de baan klimt hier zoo steil, ’t is ’t ergste deel van heel onzen weg ». En inderdaad, ze zat daar weer op de bank, net als de week te voren, maar weende nu niet. « Hebt ge weer iets om op te laden? » vroeg Hansli, die bij ’t zien alleen van het meisje, zijn kar al voelde verlichten.

— « Och, » zei ze, « ’t is eigenlijk niet om mijn pak hier dat ik hier zit. Ik ware in alle geval gekomen, ook zonder pak. Immers, verleden Dinsdag heb ik u niet eens kunnen bedanken, en vragen naar mijn schuld. »

— « Dat is goed! » moest hij lachen. « Gij hebt getrokken lijk een jong paardeken, en ik heb u ook niet gevraagd naar mijn schuld! »

Alsof dat vanzelf sprak bracht het meisje haar pak, Hansli stopte het weg, en het meisje ging aan de stang.

Ze had eerst gedacht — maar ’t was al te laat, ze was al van huis voort — om een streng mee te nemen; als die aan de kar werd vastgemaakt zou ze immers veel beter kunnen trekken. Den volgenden keer, als ze kwam, zou ze de streng niet vergeten.

Dit bondgenootschap voor wederkeerig hulpbetoon kwam tot stand zonder veel en lange diplomatische besprekingen, zoo simpel als het zijn kan. En dezen keer moest het lukken dat ze ook te zamen terugkeerden tot waar hun wegen scheidden; maar ze waren slim genoeg om nooit bij malkaar gezien te worden door den hapschaard aan de poort.

Hansli’s moeder beleefde sedert eenigen tijd buitengewoon veel plezier aan haar zoon. Hij scheen op te fleuren, den godschen lieven dag stond hij te fluiten of te zingen, en hij werd zoo fier over zijn kleedage, ge zoudt het niet kunnen gelooven. Nog onlangs was hij in de kosten gekomen van een halflijnwaden nieuwen kiel, en die stond hem zoo meneerachtig, ge zoudt gezeid hebben een gouverneurskind. Nu, zij had daar niets tegen, niets of niets. Hij was zoo goed voor haar. Ons Heer moge ’t hem loonen, al wat zij voor hem kon doen was bidden. En als hij zich goed kleedde, och dat was niet uit fierheid eigenlijk; ’t was er verre af, dat hij ’t al aan zijn lijf hing; hij had geld ook. Met tijd en den zegen Gods hoopte zij het nog te beleven dat ze een koeiken op stal zouden hebben; van een geit had hij al lang vermond. Neen, dat zou zij toch niet meer beleven, maar zou toch willen er nog bij geweest zijn.

— « Moeder, » zei Hansli zekeren dag, « ik word er niet meer wijs uit, is het de kar die zwaarder wordt, of ben ik verzwakt, ’t is nu al een heelen tijd dat ik haast niet meer voort kan, ’t gaat mijn krachten te boven, vooral aan den klim van den berg! »

— « Ik geloof het wel, » zei de moeder, « ge laadt ook iedere week een zwaarderen tas, ’k heb al dikwijls gegriezeld als ik het zag, dat is overdaad, en daarvoor moet een mensch boeten in zijn ouden dag. Maar ik weet goeden raad: laad een dozijn, drie vier minder, en ge zult weer zoo licht bollen als ooit! »

— « Ja maar, moeder, dat kan niet, » zei Hansli, « ik heb nu al telkens bezems te kort, en om tweemaal in de week te rijden heb ik geen tijd. Ik wil Thun niet opgeven, ’t zijn mijn beste klanten. »

— « Hebt ge nog aan geen ezeltje gedacht, Hansli? Ik heb dikwijls gehoord dat dat zulke generige beestjes zijn, ze kosten haast niets, ze eten haast niets, en dan nog dingen van geen bedied, ze trekken als paardekens, ja, en de melk is ook zoo goed zeggen ze — niet dat ik er voor zou zijn, ik, Hansli, dat is maar bij manier van spreken. »

— « Maar ’t zijn ook koppige duivels, » zei Hansli, « waar ge den halven tijd geen weg mee kunt, en dan, wat zou ik met onzen ezel doen de vijf andere dagen? Neen, moeder, maar ik heb aan een vrouw gedacht, hoe vindt gij dat? »

— « Waarom niet liever aan een geit of aan een ezel, wat krijgt gij nu toch in uw kop, Hansli? Wat zoudt gij met een vrouw doen? »

— « Wel, moeder, hetzelfde als een ander, » zei Hansli, « en ze zou kunnen helpen de kar trekken, dan ging dat eens zoo gemakkelijk, en tusschenin zou ze kunnen planten en helpen bezems binden, en daarvoor zijt ge immers niets met een geit of een ezel? »

— « Ja maar, Hansli, waar zult ge zoo een vinden, die wil helpen trekken, en voor andere dingen ook goed is? » vroeg de moeder bedenkelijk,

— « O moeder, daar is er een die al dikwijls heeft helpen trekken, » antwoordde Hansli, « en die zou ook schikken voor nog veel andere dingen. Maar of ze zou willen mijn vrouw worden, heb ik haar nog niet gevraagd. Ik wilde eerst met u daarover spreken. »

— « Gij duivelskind, wat is me dat allemaal! Nu is er niets meer aan te doen, » riep de moeder. « Wat, ge zijt ook zulk een, gij? Dat zou ik van u nooit gedacht hebben, al was Ons Heer zelf het mij komen zeggen. Wat, er is er een die uw kar heeft helpen trekken, en die ge expres daarvoor ingespannen hebt? Neen maar, vertrouw nog iemand! »

Toen vertelde Hansli hoe alles gebeurd was; hoe ze malkaar bij toeval ontmoet hadden, hoe het meisje zoo speciaal voor hem als gemaakt scheen, altijd op haar tijd, als een klok, niet hoog in den bol, geen wegsmijtster, en die kon trekken, ja, hij wilde er voor wedden, tegen een gemiddeld koeiken op! Met haar had hij over dat alles niet gesproken, maar dacht wel dat zij niets tegen hem had. Ze had dikwijls gezeid dat ze hoegenaamd niet haastig was om te trouwen, maar dat ze toch niet lang zou dubben als er een kwam, met wien ze er niet erger zou aan toe zijn dan nu. Ze zou dan ten minste ook weten waarvoor ze op de wereld was. De jongere broers en zusterkens kwamen achter, en ge weet wel hoe dat gaat, de jongste zijn altijd de lievelingen, en de oudste hebben den last, en ze moeten op geen dank rekenen voor al het gesleep en slameur dat ze gehad hebben!

Dat viel de moeder nogal mee, en hoe meer zij van de verrassing bekwam en de zaak overdacht, des te meer stond het haar aan. Ze nam inlichtingen, en hoorde dat niets op het meisje te zeggen viel, ze hielp goed haar ouders, maar vette brokken waren daar niet te visschen. ’t Is ook best zoo, dacht de moeder, de eene kan dan later den andere niets verwijten. En toen Hansli den volgenden Dinsdag zijn kar aan ’t laden was, zei zijn moeder tot hem: « Wel, ’t is goed. Spreek met het meisje; wil zij, ’t is wel voor mij. Maar er achter loopen doe ik niet. Ze moet maar zelf eens komen, dat ik ze zie, en dan kan er gepraat worden. Is ’t een fatsoenlijke, dan kan het goed worden, ’t zal toch eenmaal moeten gebeuren. »

— « Ja maar, moeder, er staat nergens geschreven dat het moet gebeuren: als gij er tegen zijt, laten wij het zoo blijven, » antwoordde Hansli.

— « Doe niet dwaas, en rij op, en zeg aan het meisje dat, wil ze mij te moeder houden, ze welkom zal zijn. »

Hansli reed op, en vond het meisje, en toen ze nevens elkander dapper trokken, hij aan de stang, zij aan de streng, zei hij: « Dat bolt toch eens zoo licht, met twee die trekken. Verleden Zaterdag was ik te Thun, ik moest me haast doodbeulen! »

— « Dat heb ik al lang gedacht, » vond het meisje, « dat het dwaas is van u niemand bij te spannen, ’t zou maar half zoo zwaar vallen, en ge zoudt meer verdienen. »

— « Wat wilt ge, » zei Hansli, « den eenen keer denkt een mensch te vroeg, en een anderen keer te laat. Een mensch blijft een mensch. Nu vind ik nochtans dat het beter ware er een bij te spannen, en gij zoudt juist de klop zijn, moest gij willen. Ik zou met u trouwen, als gij er niets tegen hebt. »

— « Waarom niet? » antwoordde het meisje. « Als gij mij niet te simpel en te arm vindt. Maar eens dat ge mij hebt moet ge mij houden, dan is het te laat berouwd. Ik zal er ook geen beteren vinden. Men vindt er altijd een, maar wat voor een dikwijls! Voor mij zijt gij goed genoeg, ge past op uw zaken en gij zult uw vrouw niet behandelen als een hond. »

— « Ze zal het zoo goed hebben als ik, en is dat niet genoeg, ik kan het niet gebeteren, » antwoordde Hansli. « In alle geval, ge zult er niet bij verslechten, geloof ik. Is het goed voor u, kom dan Zondag naar huis, moeder verzoekt u, ge zult haar wellekom zijn als gij haar te moeder wilt houden. »

— « Wel, » zei het meisje, « hoe zou ik anders? Ik ben het immers gewoon de moeder voor de moeder te houden, mij te voegen, en het allemaal te nemen zooals het komt, het slechte en het minder slechte, het zure met het minder zure. Van een hard woord hebt ge nog geen gat in uw kop, vind ik, anders was er aan heel mijn lijf geen gezonde plek meer. » — Ja, op voorwaarde dat haar vader en moeder toestemden, natuurlijk, maar daarvoor was niet te vreezen: ze hadden er nog genoeg thuis, en zouden niet kwaad zijn er al een af te kunnen zetten.

En zoo ging het. Des Zondags kwam het meisje ook werkelijk naar Rychiswyl. Hansli had haar goed ingelicht, zoodat ze niet veel naar den weg moest vragen. De moeder onderzocht ze scherp over planten en koken, en of ze goed bad en in den Bijbel kon lezen, dat moet een moeder kunnen, vond de oude vrouw, of anders de kinderen zullen er voor te boeten hebben. Het meisje stond aan en de zaak was in orde. « Een schoone is het niet, » zei ze tot Hansli, daar ’t meisje er bij stond, « en over haar rijkdom zult ge u ook niet veel te beloven hebben. Maar dat geeft niets. Van schoonheid kan een mensch niet leven, en met rijkdom is er menigeen gefopt, die dacht een rijke bij den poot te hebben en naderhand zijn schoonvaders schulden nog moest helpen afdragen. Is ze van gezond ras en werkzaam, dan kunt ge er mee over de baan. Een koppel goeie hemden en een dubbel stel kleeren, ’t eene voor den Zondag en een voor de week, dat hebt ge toch wel zeker? »

— « Goddank ja, » zei het meisje, « daar moet ge niet voor bezorgd zijn. Ik heb een hemd dat nog splinternieuw is, en twee die ook nog goed zijn, en dan nog vier, maar aan die is er niet veel meer verloren. En moeder heeft gezegd dat ik er nog een kreeg, en vader dat hij voor niet mijn trouwschoenen zou maken. Ik heb ook nog een meter, een bizonder goeie; van die krijg ik zeker ook iets, een pot of een pan en misschien dat ik er later van erf; ze heeft wel kinderen, maar die kunnen sterven. »

Beiderzijds werden de partijen het ten volle eens. Vooral het meisje was in haar schik. Dat nette huisje, zoo goed onderhouden, als ze dat vergeleek met het schoenmakershol ten harent, vol met leer en leesten en kinderen, scheen haar een paleis. Ze namen afscheid, maar om spoedig weer bijeen te komen, en voor goed bijeen te blijven. ’t Liep allemaal op wielkens. Niemand had er iets tegen, en de toebereidselen vergden geen maanden tijd: een paar schoenen en een nieuw hemd zijn gauw gemaakt, als ge tenminste de stoffatie hebt, en vier weken later trok Hansli getweeën naar Thun, en het karreken bolde zoo welgezind en zoo licht als ooit. Nimmer zou hij gedacht hebben dat een kar zoo kan verbeteren! Vele menschen zouden er zich mogen aan spiegelen.

Meer dan een meisje voelde spijt om Hansli; ze zou hem ook gewild hebben; had ze kunnen vermoeden dat hij zoo haastig was, ze zou hem wel een beetje tegengegaan zijn en dan had hij die breedsnuit nog niet van achter willen bezien! Dat Hansli zoo dom had kunnen zijn! hij had toch gemakkelijk beters gevonden, met een oordje verstand! Ja, ’t zou hem nog wel rouwen, nog vóór dat het vastenavond werd, maar hij moest het weten: dom getrouwd, te laat berouwd!

Hansli was eigenlijk nog zoo dom niet geweest, en van dat berouwen was niets te merken: hij had juist een vrouwken dat voor hem paste: eenvoudig, naarstig, welgezind en met alles tevreden; en zij, ze voelde zich als in den hemel ingetrouwd.

Wel kon ze Hansli niet lang helpen zijn kar trekken, Hansli moest spoedig weer alleen aan de stang. Maar als zijn jongen er was, troostte hij zich: ’t was een helle, op een ommeziens zou die uit de voeten zijn, en die zou dan zelf kunnen meehelpen, en later alleen de kar trekken.

Na korten tijd wilde het vrouwken ook weer mee. Ze zouden zich haasten om weer thuis te komen, de jongen zou het wel zoolang uithouden, als Grootje hem onderwijl te drinken gaf, vond ze.

Maar de jonge zoon vond het anders: wel, wel! was me dat een keel die hij opzette! Ze waren met allen spoed naar huis teruggekeerd, maar al een half uur van huis af: « God, God! » riep het vrouwken, « wat hoor ik? » Het was een getier als van een jong verken dat gekeeld wordt. « God, God. wat is dat, wat is er gebeurd? » riep het vrouwken, en ze liet Hansli en zijn kar in den brand, en was weg.

Grootje liep daar rond, met den baldadigaard, die door zijn gebrul haar het angstzweet over het gezicht deed stroomen, en wist geen anderen raad dan hem zijn moeder in de armen te duwen, ze had al schrik dat hij de ceskens stond te krijgen.

Dat kind, die angst, en dat rondloopen hadden de oude vrouw zoo op haar asem gepakt dat het hoog tijd was, dat ze verlost werd. Ze wist niet meer waar ze stond, en het liep nog een heelen tijd aan voor ze ’t kon uitbrengen: « Neen, neen, bij zulk een wildeman blijf ik niet meer, dat heb ik van mijn leven niet gezien, ik trok nog liever zelf aan de kar! »

Die brave menschen ondervonden wat dat te zeggen heeft als ge een dwingeland aan huis hebt, al is het maar zulk een kleine nog!

De huisvrede had daaronder echter niets te lijden. Het vrouwken was van ’s morgens tot ’s avonds in de weer: ze plantte in den tuin, hielp aan de bezems, had het oog overal, deed niets in de gauwte en met overhaast, en scheen nooit moe, en had van alles den slag. Hansli stond te kijken dat het hem zoo meeviel met een vrouw, en dat zijn geld zoo toenam. Hij huurde een stuk land, de moeder beleefde het dat ze een geit op stal hadden staan, ja, en dat kwam als vanzelf, weldra twee geiten. Van een ezelken wilde Hansli niet hooren, maar hij sprak af met den mulder die een deel van de bezems naar de stad oplaadde, wat evenwel de winst verminderde, en het speet Hansli om iederen duit die verbeurd werd.

* * *

Hansli’s leven kwam weer in de oude plooi van vroeger: de dagen volgden op mekaar ongeveer als de baren van een stroom, de eene nauwelijks te onderscheiden van de andere. Bezemrijs groeide er ieder jaar opnieuw, zijn vrouw schonk hem haast ieder jaar een kind, zonder dat het haar veel hinderde. ’t Werd ontvangen, kwam ter wereld, schreeuwde wat iederen dag, groeide wat iederen dag, en in een ommezien kon het al meehelpen.

Grootmoeder zei dat ze, zoo oud ze was, nimmer nog zoo iets gezien had. Ze moest altijd aan jonge katten denken, die al beginnen te muizen van als ze zes weken oud zijn.

En ieder kind bracht zijn zegen. Hoe meer kinderen, hoe meer zegen, en hoe meer geld. Ja. stel u voor: Grootje heeft het nog mogen beleven dat ze een koe hadden. Had ze er niet bijgestaan toen Hansli ze betaalde, ze zou nooit geloofd hebben dat hij ze niet gestolen had. En had ze het nog maar even twee jaar langer uitgehouden, ze zou nog wonderlijker dingen beleefd hebben: Hansli werd eigenaar van zijn huisje; zoodat ze nu niet alleen een koe, maar ook nog twee schapen konden houden; en dat komt bizonder goed te pas, vanwege de wol, als er kinderen zijn, voor al die kousen.

Ja, het huisje was niet geheel afbetaald, niet geheel: er bleef nogal een rond sommeken staan, maar dat geld stak toch vast in de doening, en bracht zijn rente op, als Hansli maar flink zijn best bleef doen. « Die schuld, » zei Hansli, « daar ben ik gerust in, als ik maar kloek en gezond blijf, » en hij had gelijk.

Hansli ondervond hoe de eerste spaarstuivers de moeilijkste zijn om bijeen te krijgen. Er is altijd ergens een gat waar ze door flippen, of een mond die er naar gaapt. Maar eens dat de schulden vereffend zijn, en het kleerschap voorzien is, rolt het op wielkens, dan krijgt ge vasten grond onder de voeten, en komt met halve moeite vooruit, en het sparen gaat vanzelf — op voorwaarde nochtans dat er niets veranderd wordt aan de manier van leven.

Daar liggen klip en zandbank naast een, en de doorgang is verduiveld smal. De behoeften rijzen overnacht uit den grond, als kampernoelies op den mest, en als het niet bij den man is, dan is het bij de vrouw, en is het niet bij de ouders, dan is het bij de kinderen. Er zijn eensklaps honderd dingen noodig, waar vroeger niet aan gedacht werd en men is beschaamd voor andere dingen waar men vroeger geen erg in zag. Wat men heeft wordt overschat, omdat men vroeger niets had; zijn eigen overschat men, omdat men zichzelf het gedijen toeschrijft: zijn toekomst overschat men, omdat men meent dat ze noodwendig de voortzetting van het verleden moet zijn; en men verandert geheel zijn manier van leven. Naarmate men meer verleeft, werkt men minder, en vermindert de verdienste; en zoo snel alles omhoog ging, zinkt nu alles weer ineen: de heerlijkheid vergaat zooals ze kwam, want nu als vroeger blijft het waar en waar zal het blijven — hoogmoed komt voor den val.

Met Hansli was daarvoor geen vrees. Hij bleef leven en naarstig zijn altijd gelijk, verdeed haast geen geld, en vond zijn plezier in thuis eens lekker met al zijn volkje aan den warmen kost zich te goed te doen: ’t eenige wat langzamerhand veranderde, dat was het geldverdienen, naarmate de anderen mee konden helpen.

Zonder dat zij het zelf wist, bezat het vrouwken dat wonderbare ingeboren talent haar kinderen aan ’t werk te zetten en hun te leeren een hand toesteken, volgens hun leeftijd, zonder veel woorden en zonder veel vragens of bevelens. Als er een pedagoog haar naar dat secreet had gevraagd, ze zou hem het antwoord hebben moeten schuldig blijven, en hij ware even bot gebleven als te voren.

De kinderen waakten op elkaar, stonden vader bij voor het bezembinden, hielpen aandragen, hielpen planten, en geen een dat het genot van luidoen kende, en van te lanterfanten. Geen een deed iets boven zijn krachten, en allen waren ze goed gevoed en goed verzorgd. Ze groeiden als wilgen aan een beek, en waren gezond en vol leven. De ouders hadden geen tijd om met hen te zottebollen, maar de kinderen gevoelden de liefde van hun ouders, en zagen dat deze te vreden waren over hen als ze hun best deden. De ouders baden met hen, en vader las hun des Zondags een kapittel voor uit den Bijbel en gaf den uitleg, en dat vervulde ze met een grooten eerbied, en ze beschouwden hun vader waarlijk als den huisvader die tot God spreekt en het aan God zegt als de kinderen niet braaf zijn.

De ware eerbied van de kinderen tot hun ouders hangt bepaald af van de verhouding van de ouders tot God, zooals de kinderen ze waarnemen. Als alle ouders dit maar bedachten!

Ja, maar Hansli was voor de andere menschen ook een man van respect. Hij was er een uit den heele, die te vertrouwen was, die met verstand sprak, en recht in zijn schoenen liep, en die het niet hoog op had, maar ook niet uit was op den krijg; bijzooverre dat menige voorname heeredame opzettelijk naar de keuken kwam, als ze hoorde dat het bezembinderken daar was, om te vernemen hoe het ging op het land en hoe het stond met de vruchten te velde. In meer dan een huis, te Bern, moest hij zorgen voor de winterprovisies, wat ook zijn stuiverken opbracht. Te Thun was dat het geval niet. In zulke kleine stadjes zijn de heeren van den raad zelf halve boeren, en hun vrouwen planten voor menschen en beesten dat ze met kloven in de handen loopen. Maar evenals te Bern moest Hansli ook te Thun binnenkomen in de rijke huizen, en wat uitrusten in de keuken, ja zelfs in de woonkamer, en een poosje praten bij een glaasje zoeten stadswijn. Ja, tot Mevrouw van den Schout toe, die hield er van met Hansli wat te kouten; het was haar om zoo te zeggen een behoefte geworden hem alle Zaterdagen te zien, en ’t is gebeurd zelfs, als ze met hem sprak en dat mijnheer de Schout haar iets vroeg, dat mijnheer de Schout maar wat moest blijven wachten: och, een Schoutsvrouw heeft er immers ook deugd van, tenminste ééns in de week, een verstandig woord te hooren en met een man van verstand een poosje te mogen praten!

Het gebeurde eens dat er te Thun, op een Zaterdag, geen bezembinder te zien was. Dat gaf opspraak, en overal zaagt ge verwonderde gezichten. De keukenmeiden alhier, aldaar, stonden in het deurgat, de armen in de zijde, zonder met de soep in te zitten, die binnen aan de kook was, en bezig was zich zoo stevig aan den bodem van den pot te hechten, dat er met geen middelen van scheiden nog kon sprake zijn. « Hebt ge hem niet gezien? Niets van hem gehoord? » vroeg de eene aan de andere. De madams schoten de keuken in, om de keukenmeid de les te spellen dat ze haar niet geroepen hadden als het bezembinderken geweest was. Maar ze vonden er geen keukenmeid, ze vonden er alleen de soep die aangebrand was en stonk als een duivel. Tot de Mevrouw van den Schout toe schoot in haar vuur, eerst moest haar man en daarna de bode voor de pinnen komen, en als die allebei van niets wisten, ging ze zelf de stad in om naar heur bezemventje te informeeren. Ze zat geheel zonder bezems, de volgende week was het schommeling, en geen bezems, denk eens! Maar geen bezembinderken te zien.

De heele week daarop was er in de stad iets te kort, en den volgenden Zaterdag heerschte er groote spanning. « Komt hij? Komt hij niet? » zei alleman. En hij kwam, ja waarlijk hij kwam, maar hij had beter gedaan maar weg te blijven. Als hij op al de vragen die hem gesteld werden antwoord had moeten geven, dan zou hij in geen acht dagen uit Thun weggeraakt zijn. Hij zond de vragers wandelen met het simpele bescheid dat hij naar een lijkdienst geweest was.

— « Van wie dat? » vroeg Mevrouw van den Schout. Die was met zulk geen simpel bescheid te paaien.

— « Van mijn zuster, » antwoordde het bezembinderken.

—  »Wie was dat, en waar werd ze begraven? » vroeg Madame.

Hansli antwoordde kort en waar: — « God, Lieven heer! Wat! Zijt gij de broer van die keukenmeid, waar ze zooveel van gesproken hebben, omdat het na den dood van haar mijnheer uitgekomen is dat ze zijn madame was? Zoodat ze hem moest beërven? en die nu ook gestorven is? »

— « Ja, juist, dat ben ik, » zei Hansli droogweg.

— « Maar om de liefde Gods! » riep Mevrouw, en sloeg de handen ineen: « Vijftig duizend daalders erven, en nog met bezems achter het land blijven leuren. Maar man toch, man Gods, waar zullen we dat schrijven! »

— « Waarom niet? » antwoordde Hansli. « Dat geld heb ik nog niet, en voor een duif op het dak wil ik de musch niet lossen die ik in de hand heb. »

— « Duif op het dak! » riep Mevrouw, ontstemd. « ’t Is nog maar van dezen morgen geleden dat ik er met den Schout over sprak, en hij zei dat alles in orde is, de fortuin komt toe aan haar broer. »

— « Wel, des te beter! » antwoordde Hansli. « Maar wat ik wilde vragen: moet ik binnen acht dagen bezems brengen of binnen veertien dagen? »

— « Bezems, bezems! » riep Mevrouw. « Kom gij eerst eens binnen, ik zou willen zien wat voor een gezicht mijn man zal trekken. »

— « ’t Is dat ik haast heb, » antwoordde Hansli. « Ik ben zoover van huis, en de dagen zijn zoo kort. »

— « Kort of niet kort, gij komt mee! » Natuurlijk, Hansli moest mee.

’t Was niet naar de keuken dat hij meemoest, maar naar de eetzaal, en Mevrouw gaf bevel aan Cato — tenware dat de meid Franchette of nog anders geheeten had — dat ze moest zeggen aan Mijnheer dat het bezembinderken daar was, en Cato moest een flesch wijn brengen, en het bezembinderken moest gaan zitten, ’t mocht tegenspartelen al dat het wilde, niets te doen!

Mijnheer kwam dadelijk, en ging ook zitten, en schonk zich ook een glas in, tikte, wenschte Hansli geluk, en Hansli moest vertellen hoe dat allemaal gekomen was. Hij trok het kort. Zijn zuster was vroeg van huis gegaan, om te werken. Ze was van de eene plaats naar de andere getrokken, en was, naar het schijnt, van goed tot beter geraakt. Met haar thuis had ze weinig ingezeten, ze was maar tweemaal op bezoek gekomen, en na den dood van haar moeder nooit meer. Hansli had haar wel te Bern aangetroffen, maar ze had hem nooit binnengevraagd, en alleen de groeten laten doen aan vrouw en kinderen, en dat ze zelf wel eens zou komen; maar ze had dit nooit gedaan. Ze was ten andere niet veel in Bern geweest, maar had meest gediend in kasteelen op den buiten. ’t Was een ongedurige geweest, een wonderlijke, die ’t nooit lang ergens kon uithouden, maar een brave, vroom en eerlijk. Ze mochten haar gerust alles toevertrouwen. Kort geleden had het in den mond geloopen dat ze met een ouden rijken manheer getrouwd was, die boos was op zijn erfgenamen, en om die te plagen ze aldus had willen onterven. Hansli had daar niet veel van geloofd, en er zich den kop niet mee gebroken. Nu was hij plots ontboden geworden; hij moest haastig naar zijn zuster toe als hij haar nog in leven wilde vinden, en hij was gegaan doch maar juist bijtijds aangekomen om haar te zien sterven. Na de begraving was hij teruggekeerd, hij was haastig, hij had nog nimmer, van sedert hij getrouwd was, zooveel tijd verzuimd! »

— « Lieve Hemel, » zei Mevrouw, « verzuimd, een die vijftig duizend daalders erft? Zoo rijk zijn en nog willen met bezems voortleuren! »

— « Wel, » zei Hansli, « versta me goed, Mevrouw. Ik vertrouw dat spel niet goed, ik kan dat niet wel gelooven dat ik zooveel zou kunnen erven. Ze zeiden nochtans dat het zeker is, en dat ik het, op tijd en stond, in handen zou krijgen. Nu, ’t mag zijn zooals het wil, ik ga voorloopig voortdoen zooals ik gewoon ben. Moest het verkeerd loopen, de menschen zullen niet hoeven te lachen: die had al gemeend ook een mijnheer te zijn, en mag nu weer aan zijn kar trekken! Eens dat ik het geld in handen heb, zal ik het bezembinden wel opgeven, ofschoon met spijt, en niet omdat ik het beu ben. Pachter zijn is ook niet kwaad. Met mijn geld koop ik dan een pachthofken. Ik heb nu al een huisje en land voor bijna twee koeien en ik heb ook al meer dan eens gedacht dat ik, als ik geen bezembinder was, boer zou willen zijn. Dat komt er nu misschien nog van, en dan vinden al mijn kinderen werk op ons hof, en winnen samen zoo onzen kost en zitten daar dan vast en veilig. »

— « Is dat fortuin wel in zekere handen? Zouden ze er geen toeren mee kunnen spelen? » vroeg Mijnheer de Schout.

— « Ik denk dat we mogen gerust zijn, » zei Hansli. « Die, die er ’t meest konden aan doen heb ik op de proef gesteld. Ik heb hun geld aangeboden als ze voor mij wilden zorgen. Maar ze hebben mij uitgescholden en gezeid: Als het u toekomt, ge zult het krijgen, en komt het u niet toe, uw geld zal daar niets aan veranderen. Ik zag wel dat alles in den haak was, en heb nu maar geduldig te wachten! »

— « Neen maar! » zei Mevrouw. « Zoo koelbloedig zijn, dat gaat mijn verstand te boven. Ik sprong uit mijn vel, was ik uw vrouw! »

— « Die zal ’t niet doen, » zei Hansli, « zoolang ze haar niet wijzen hoe ze er weer in kan. »

Dat Hansli voortdeed verzoende vele menschen met den geluksvogel: de menschen zijn gewoonlijk afgunstig als er een onverdiend zulk een kans krijgt. Doch er waren er ook die spraken van bekrompen en dom zijn. Sommigen die hem voor dom hielden beproefden zelfs er hun profijt uit te slaan, en ze vielen hem lastig, en zochten hem benauwd te maken, en wilden hem dan troosten door het aanbieden van hun hulp. Er waren er die voorstelden hem zijn erfdeel af te koopen, hij zou het toch niet krijgen, zeiden ze, ’t zou op processen uitdraaien, en hoe zou hij de kosten bestrijden! Och, zei Hansli, er is niets zeker op de wereld, hij zou er nog eens over slapen, ’t zou nog altijd bijtijds genoeg zijn als de zaak zou stroppen.

Maar de zaak stropte niet, en Hansli kreeg op tijd en stond bericht dat hij naar Bern moest, dat alles in orde was.

Toen hij naar huis terugkwam als een rijk man, viel zijn vrouw aan ’t janken, en weende als vermoord. « Maar wat is er geweest, » moest hij herhaaldelijk vragen, « is er een ongeluk gebeurd? » — « Nu, » jammerde de vrouw ten langen laatste — die, daar het zoo zelden gebeurde dat ze weende, van geen uitscheiden wist — « nu zult ge mij verachten omdat gij zoo rijk zijt, en ge zult denken: had ik nu een andere! Ik heb al gedaan wat ik kon, en ben nu niets anders meer dan een versleten kraam. Lag ik maar alvast op het kerkhof! »

Hansli ging zitten. « Luister vrouw! » zei hij. « ’t Is nu haast dertig jaar dat we in vrede samen huizen, wat de eene zijn wil was was de wil van den ander. Nooit heb ik u geslagen, en hoeveel booze woorden ge van mij gekregen hebt zou gauw opgeteld zijn! Maar begin nu niet, vrouwken, flauw te doen, en te veranderen, tusschen ons moet het blijven zooals het altijd geweest is. Dat erfdeel komt van mij niet, noch van u, maar van God, voor ons beiden en voor onze kinderen. Dat mag ik u zeggen, en het staat zoo vast als een woord uit den Bijbel, als ge nog éénmaal daarmee begint, al jankend of zonder gejank, dat ik dan met een nieuwe streng u zal aftouwen dat ze u zullen vernemen wel één uur verre. En daarmee uit, doe nu wat ge wilt! »

’t Was klaar en duidelijk. De vrouw wist hoe laat het was, ze kende haar baas, en zong haar liedje geen tweede maal, en alles bleef onder hen beiden als van ouds. Ze trokken eendrachtig hun kar, en hun kar bolde plezierig en licht.

Hansli kocht kort daarop een groot pachthof. Maar vooraleer het bezembinden op te geven haalde hij nog een schoonen toer uit: aan ieder van zijn klanten bracht hij een dozijn bezems als geschenk aan huis. Later zei hij dikwijls en de tranen stonden dan in zijn oogen, dat dit de dag was dien hij het minst kon vergeten; hij had nooit kunnen gelooven dat de menschen zooveel van hem hielden.

Als pachter bleef hij even oppassend, werkzaam en vroom als vroeger, maar toch wist hij verschil te maken tusschen boer zijn en bezembinder: de boer moet kunnen geven, de andere moet kunnen ontvangen. Hoe het op een pachthof moet toegaan wist hij natuurlijk allang, en hij zorgde er nu voor opdat het op zijn hof zou toegaan naar behooren. Hij behandelde de anderen zooals hijzelf gaarne behandeld was geworden. Tegenover zijn kinderen bleef hij maat houden, en dat was ’t moeilijkste. Ze moesten nu beter gekleed loopen dan de bezembinderskinderen, natuurlijk, maar dit was zoo gemakkelijk niet om uit te maken en iedereen tevreden te stellen: de kinderen zelf en de menschen; zoo gemakkelijk niet, om binnen de perken te blijven, niet te veel, niet te weinig.

Hansli trof het zoo slecht niet, en zijn vrouw gaf hem gelijk. Ze kleedden de kinderen deftig en deugdelijk, maar niets in ’t oog springend. « Kinderen, » vermaande hij ze dikwijls, « niet groot doen, hoor! en ook niet dwaas doen! Als er een van u de menschen ergert, ’t zij met groot doen, ’t zij met dwaas doen, ge moogt er op rekenen, ’t zal u van alle kanten toegeroepen worden: « Ei, de kinderen van den bezembinder! Zonder hun erfdeel waren ze niets en moesten ze aan de kar liggen! U rijk erven, dat is geen kunst! » — Als ze mij bezembinder heeten, dan ben ik daar niet beschaamd om; maar als gij den fiere uithangt, dan zult gij u schamen voor uw vader en uw moeder, en de menschen zullen u uw leven lang bezembinder naroepen! »

De kinderen luisterden naar hem en handelden er naar. Ik zal intusschentijd niet beweren dat het voor ouders en kinderen mogelijk was geheel te ontgroeien aan hun levenswijze en hun gewoonten van vroeger, en dat ze altijd op den nieuwen bodem met een vasten stap vooruit kwamen, dat is immers niet mogelijk, daar zijn geslachten noodig om in te leven in een nieuwen stand; ja, hoe meer men er naar tracht, des te meer zal men verlegen zijn en op zijn ongemak, en des te minder gelukken. Nu, wat het verlegen zijn betreft, bij onzen bezembinder ten minste kon daarvan geen sprake zijn.

De goeie God liet hen lang leven, schonk hun nog de voldoening te zien hoe hun wakkere schoonzoons gelukkig waren met hun dochters, en hoe hun wakkere schoondochters gelukkig waren met haar mans en de ouders liefhadden terwille van haar mans; en moesten ze thans nog in leven zijn, ze zouden zien dat de familie wortel geslagen heeft en bloeit en vruchten draagt onder de eerbaarste families van het land; want de ware kiemen van gezond en schoon gedijen vindt men er nog immer bewaard: vlijt en vroomheid, en kernachtige forschheid, die niet veranderen met weer en wind, en niet wisselen volgens de omstandigheden!

DE AANGENAME VERRASSING

« Och, och, och! » zuchtte het in het donkerste hoekje van de gelagkamer, en daarbij een gesteen als van een paard dat de balgpijn heeft. Maar het was geen paard, eer een kameel, en toch was het ook dat niet. ’t Was een mensch met een versleten gezicht en dito kleeren, en die gaarne zijn haar, naar den laatsten snuf, zijlings plat zou hebben doen liggen, en hij had trekkers aan zijn broekspijpen, zooals de meeste pennelikkers, dat geeft zulk een gemak om met uw beenen onder uw pupiter te zitten. Een wakker uitziende vrouw zat met haar brei aan het venster. Ze keerde zich om: « Wel, Kozijn, jongen, wat is me dat nu? » vroeg ze. « Wat scheelt er al weer? Ge ziet zoo verpoeft in uw gezicht, een glaasje maagbitter? »

« Och, och, och! » kreeg ze tot antwoord. Ditmaal stond ze op, en deelnemend: « Ge zijt toch niet ziek, Fritz, zeg? »

« Ziek? neen, nog niet, » zuchtte Fritz, « maar ik wou wel dat ik dood was! Als ik zeker was dat ophangen niet te zeer doet, en niet te lang duurt, ’t was er vandaag al mee gedaan! »

« Haha, » lachte de Nicht: « Gij u ophangen! wie heeft er toch ooit geweten van een pennelikker die zich ophing! »

« Gij moogt wel lachen, » zei Fritz, « maar als ik het hart had, ik zou het doen. Geen geld, geen krediet, niet tegen ’t werken kunnen, en geen verstand hebben van stelen; ik heb al wel geprobeerd menschen te foppen, maar dat is ook een kunst, en ze gelooven me niet; ’k had ook al willen trouwen, maar er is er geen een die van me wil; wat staat er u dan nog te doen? Ik moet toch eten, en drinken ook, of ’t is geen leven toch! »

« Gij, snul die ge zijt! » spotte de Nicht. « ’t Zijn juist kerels van uw soort die er den dag van vandaag het best komen in de wereld. Wat zijt gij nog dom! Neem een voorbeeld aan Eierli, dien voddevent; had die iedermaal den moed moeten opgeven, als hij niet meer wist van wat hout pijlen maken, wel, dan had die zich al wel honderd keeren verhangen. Dien zoudt ge eens moeten aanspreken, die kent de knepen! »

« Waarachtig, nicht! dat ware mijn man. Als ik maar wist waar hem te vinden. Een voordeelig huwelijk, een goed postje, of ergens een aangebrand zaakje waar wat aan te verdienen is: ’t is al eender, praten kan ik als de beste, en goeie wil, meer dan genoeg. »

Hij zou hem waarschijnlijk aan het Kloosterken kunnen treffen, zooniet te Thun op de zagerij, waar hij allerhand te futselen heeft, zei de nicht. Fritz stond op, streek zijn haar glad en op een kant, en vond Eierli inderdaad aan het Kloosterken. Hij zette hem het geval uiteen.

« Ja, man, » zuchtte Eierli op zijn beurt, « ’t is tegenwoordig een moeilijke tijd. Daar mag nog geen verken rondloopen met een eindje worst dat uithangt, of ze zijn er op een duivelsvloek wel met tienen bij, die er al naar happen. Van een postje weet ik ook niet, van zoohaast er een open komt staan er al honderd liefhebbers gereed, die er om dood om vechten. Voor veldwachter zoudt ge kwalijk schikken, kwestie van uw beenwerk en ook van uw fatsoen. Buralisten: daar gaat dat van vader op zoon, tot in het derde geslacht, die zetten zelf voort, uit eigen zaad, gelijk de klaver te velde. Trouwen, ja, trouwen is misschien nog een uitkomst. Maar voor een rijke boerendochter zijt ge me wat te luttel kopziende, en te schraal in de kuiten, en te kaal in de kleers. Misschien een weeuw ja, die zien niet zoo nauw. Een weeuw: een met kluiten, wat? of een met een gedoe? wat zoudt ge ’t liefst hebben? »

Liever een met kluiten, vond Fritz. Hij moest dan maar, zei Eierli, binnen een dag of drie eens weerkomen, mogelijk dat hij van iets zou weten. Maar eerst moest hij een daalder afdokken, en als ’t lukte, nog drie, den dag vóór de bruiloft.

Fritz hadde ’t liever uitgesteld met dat makelloon, tot na den trouw, maar ze hadden Eierli al te dikwijls beet gehad, en in plaats van geld had hij dan een pak slaag gekregen. Hij stelde nu andere termijnen. Fritz keerde terug naar zijn Nicht, in de gelagkamer, en biechtte zijn nood[,] kwestie van geld en van kleeren om met fatsoen te kunnen uitpakken, en die goeie ziel van een Nicht verschafte hem wat hij vandoen had.

Fritz, als de gestelde dag gekomen was, had zich zoo goed het ging in de pluimen gestoken, zijn eigen opgeflikt, zijn jasje geborsteld, zijn haar met ossevet gladgesmeerd, en over de kale plekken gelegd, en een goeie kennis die in oude kleeren deed had hem een zwarten halsdoek geleend, nog zoo goed als nieuw; hij kwam er oprecht pront voor, vooral telkens als hij met een snok zijn lange haarlokken achterovergooide, als een oude hengst zijn haarbles, wanneer die hem over zijn oogen hangt. Eierli ging mee. Zijn mondwerk stond al den tijd geen oogenblik stil. Fritz zat met den harteklop.

Eierli ging voor, toen ze eindelijk aangekomen waren, en klopten, en ze werden binnengeleid in een niet al te ruime woonkamer, waar ze de weduwe neergezeten vonden op een soort rustbed. Dat rustbed was opgevuld met lisch, en een beetje hard. Maar de weduwe was des te malscher om aan te zien, haar gezicht blonk hel rood, ge moest u afvragen of ze vroeger niet gediend had in een tapperij, ofwel er nog diende. Ze deed beschaamd. Fritz, koen.

Wat Eierli betreft, die sprak van de gevoelens van het hart, van den zegen van het huwelijk, en hoe ze bij malkaar pasten als een scheelken op een potpint.

Zij deed weigerlijk. « Een mensch die er alleen kan komen en niemand noodig heeft, doet best, » vond ze, « zijn zaakjes ook maar alleen te beredderen, zonder dat een ander daar zijn neus in steekt of er zich mee bemoeit. Dan hebt ge van niemand geen last, en ge weet ten minste waaraan u te houden. »

Fritz vond dat ook, zei hij. Hij had precies hetzelfde gemeend, maar ja, als uw zaken te veel uitbreiding krijgen, en dat er gedurig al meer en meer verdiend wordt, dan komt ge er wel toe, per slot van rekening, om een deelgenoot te verlangen, en zoo was het met hem, het stak hem tegen dat hij er zoo alleen voorstond. En des Zondags dan, als ge eens uitrijdt voor uw plezier, altijd zoo op uw eentje, dan komen daar oogenblikken dat ge denkt « als ik nu eens zoo’n vriendelijk vrouwken aan mijn zij had zitten », en hij gooide zijn kop zoo zwierig achterover als een pennelikker dat klaarspint, dat de lange lokken vlogen, en strekte zijn pikkels languit, dat de trekkers aan de broekspijpen wel in het oog moesten vallen. Hij was zoo pas van Aarberg terug, goeie zaken gedaan, hm! en ja, zijn keel was er droog bij geworden als een leeren lap, of er soms niemand om een kan wijn wilde gaan? « O, de meid doet dat met plezier! » verzekerde het weeuwken, en Fritz gooide, met een gebaar of er nog wel honderd in zijn tesch zaten, den eenigen dubbeldaalder op tafel, dien hij van Nicht had meegekregen.

Dat zou jammer zijn, vond het weeuwken, zulk een mooi zilverstuk! Of ze het eerst mocht uitwisselen? Ze hield toch zoo van zilver. En ze nam het stuk, opende haar scribaan, en het pakte Fritz aan het hart toen hij bemerkte dat daar op zijn minst een half dozijn volle zakken rekewijs geborgen waren, uit afgelegde schorten gemaakt, en toegeknoopt met een lets, zooals dat gaat, om er geld in te doen.

Eierli pinkte eens met het oog, en toen het weeuwtje bij geval met haar elleboog tegen de zakken aanstiet, gaf dat zulk een klank, och een klank dat het Fritz door zijn zieltje schoot en in zijn beenen, zoodat hij van alteratie met zijn beenen onder de tafel niet meer stil kon blijven. Van dat oogenblik af kwam er vuur in zijn verteedering, en van haar kant deed het weeuwtje ook niet zoo erg preutsch, en Eierli kon gerust voor zijn part zich, om den tijd te korten, aan het eene glaasje na het andere verkwikken. Zoodra de vurigheid van Fritz wat bekoelde, deed het weeuwtje het scribaan weer open, en gaf een dok aan de zakken, en de vlam laaide weer op, kortom, vóór de avond tot nacht was geworden, was alles met de aanstaande bruiloft al in den haak.

Fritz stapte als op hooge stelten, en zijn geest nam een vlucht, die hem heel wat verder optoog dan tot het postje van ergens een buralist, dat hem schier optoog tot aan de voeten van den troon.

Daarbij kwam het hem best te pas dat die goeie ziel van een Nicht hem zulk een goed hart bleef toedragen, want hoe menige keeren moest hij haar zijn nood gaan klagen wegens Eierli, wegens kleeren, wegens hartversterkingen, voor eigen behoef, ja, en ook somwijlen ten behoeve van zijn ietwat rood uitziende bruid. Nicht was opgetogen over de mooie vooruitzichten van Neef, maar ze had toch als voorwaarde gesteld dat deze haar daags na de bruiloft al haar geldvoorschotten zou uitkeeren. Fritz had dit moeten beloven, en zou een man van zijn woord zijn.

Fritz was als in den hemel, een ding alleen bekommerde hem, hoe hij aan den sleutel zou geraken van het scribaan, met liefde, of met list, of met geweld. Zijn geluk, den dag van de bruiloft, is met geen pennen te beschrijven, met geen stoopen te meten, niet bij ponden af te wegen, en de bruid was de lieftalligheid zelf, zoo lief dat het per duimen en voeten niet te schatten is, en niet te vatten nog met geen nijptang.

De jonge morgenzonne wekte den jongen echtgenoot uit zijn verliefde droomen, daar zijn beminde lieftallig en roodontstoken aan zijn zijde nog lag te ronken. De zonne verguldde met haar gestraal het donkergetinte scribaan, en door de venstergordijn heen priemde ze tot in Fritz zijn ziel. Met beide voeten eenpaar springt hij uit het bed, stil en geluidloos niettemin, gunt zich niet eens den tijd om met een snokkend gebaar de lastige haarklis uit zijn gezicht te wippen, zoekt naar den sleutel der fortuin, die hem toegang zal verleenen tot den schat van zijn beminde. Hij vindt den sleutel, vliegt naar het scribaan, keert hem in het slot, en voor hem staan, onberoerd, rechtop als soldaten, dik gebuikd, àl buik, de lieve geldzakken, uit oud schortegoed gemaakt.

Fritz aait ze met liefdedronken oogen, telt ze, en nog eens, en iedermaal zijn er zes. Hij tikt voorzichtig tegen een met den vinger, wat een heerlijke klank, o! hoe schoon! Kloek tilt hij er een op, en heft er aan, tot het verweerde schortegoed kraakt. En nu ontknoopt hij behoedzaam den lets, een oude kousenband was het van zijn beminde: maar aan deze denkt hij niet, en met sidderende hand grijpt hij zachtjes in het gapende zakje, grijpt naar een stuk, en houdt het in de zon. Toen gooide hij wild den kop en de lange haarklissen achterover, toen veegde hij ontsteld zijn oogen met zijn hand en zijn hemd, en hij grijpt weder nog eens in het opene zakje, met de volle hand, en wat heeft hij er in? En snel grijpt hij met beide handen naar beide de tippen, en keert den geldzak om. Met ontzettend geratel stort de inhoud over den vloer, en rolt allerwege, maar geen dubbeldaalders zijn het, niet eens enkele daalders noch halve, maar enkel en alleen legpenningen, enkel en alleen legpenningen...

Fritz staat er op te staren, als versteend, en nog altijd weet hij niet of hij, al of niet, zijn oogen moet gelooven, en achter hem ontwaakt de beminde, door het akelig gerinkel, en ook zij weet niet wat het is. En hoe, en wanneer zij terug tot bezinning gekomen zijn, — dat moet ge vragen aan Eierli, die weet het.

Verantwoording

Deze drie verhalen van Jeremias Gotthelf in een vertaling van Lodewijk Scharpé (1869-1935, https://nl.wikipedia.org/wiki/Lodewijk_Scharp%C3%A9) verschenen in 1937 bij het Davidsfonds, samen met Scharpé’s vertaling van De zwarte spin. Ik heb deze vertaling ingescand en zo goed mogelijk gecorrigeerd. Bovendien heb ik achteraan een verklarende woordenlijst toegevoegd voor minder courante woorden.

De vertaling van Scharpé bevindt zich inmiddels in het publieke domein. Op het voorwoord van J. de Cock rusten wellicht nog auteursrechten, maar ik ga ervan uit dat eventuele rechthebbenden er geen bezwaar tegen hebben dat ik de tekst opnieuw verspreid.

De novelle De zwarte spin laat ik weg omdat Scharpé zo sterk in die tekst heeft gesnoeid dat ik het als een artistieke verminking ervaar. Zolang er geen goede Nederlandse vertaling van deze novelle verkrijgbaar is (behalve antiquarisch), wil ik er niet aan bijdragen dat Scharpé’s verminkte versie op internet gaat rondzwerven en daar een eigen leven krijgt als ‘de’ Nederlandse versie van Gotthelfs beroemdste werk.

Frank Lekens, juni 2019

Woordenlijst

De verklarende woordenlijst is niet alfabetisch gerangschikt, maar in de volgorde waarin ik de woorden in de tekst tegenkwam. Woorden die nog steeds in de Dikke Van Dale staan, heb ik meestal niet opgenomen (maar een enkele keer wel). Verder heb ik geen poging gedaan systematisch alles te verklaren, maar de lijst geheel naar eigen inzicht en willekeur samengesteld.
Ik heb niet voor alle definities een bron gegeven, maar in het algemeen heb ik behalve uit mijn eigen kennis geput uit:

HW: website historische woordenboeken Nederlands en Fries (o.a. het WNT)

WVEW: West-Vlaams Etymologisch Woordenboek
OZVEW: Oost-Vlaams en Zeeuws-Vlaams Etymologisch Woordenboek

VW: Vlaams Woordenboek online

TSS: Hubert Lemeire, De taal van Stijn Streuvels. Deel 2. Verklarend woordenboek op de taal van Stijn Streuvels (1970) (op DBNL)

heelder = hele

meter = peettante

peter (hier ook: Peter) = peetoom

kozijn = neef (kind van oom of tante)

nevens = naast

delling =inzinking van de bodem, laagte, kuil; glooiing

vroondienst = herendienst

garve  = garf: 1 bos afgemaaide en samengebonden graanhalmen; 2 garfpacht

gemet = oude vlaktemaat

cijns = schatting, belasting, grondrente

rekel = kettinghond, brulhond

gespan = span trekdieren

bestellen = het land bestellen: bewerken, bebouwen. Germanisme.

snokken = rukken

klamper =benaming voor verschillende dagroofvogels als torenvalk, wouw, bruine kiekendief e.a.

slag (het) = schuif voor een duivenhok, vandaar ook metonymisch: duiventil

alaam = gereedschap, werktuig

voeren = meervoud van voer: wagenvracht

zeel = dik touw

geëten = voltooide vorm van eten (volgens sommigen nog steeds de ‘correcte vorm’)

wiesch = verleden tijd van wassen (boenen, wrijven)

stenen = klagen, steunen

dennefasseel = fasseel, fasceel: bundel dik brandhout

beklappen = kwaadspreken van

pramen = aansporen, opporen

om zeggens = om zo te zeggen, als het ware

effen baan = vlakke weg

sakkeren = foeteren

onheimelijk = germanisme (unheimlich)

kerjoelen = joelen (denkelijk)

wiem = of wieme: ruimte in een schoorsteen, bestemd om er vlees in te roken; plaats of rek aan een zolder waar het gerookte vlees, spek enz. hangt.

omsprangde = is me niet duidelijk of dit een variant is op omspringen of op omprangen... (Zie Van Dale voor die woorden.)

mark = merg

moedermaal = moedervlek

docht hun = dachten ze

jonden = gunden

blekoogde = van blekken: blinken, fonkelen

trekken op = lijken op

bedied = beduidde

genaken = naderen, aanbreken

slodderen = flodderen, slingeren

vuurgensters = vonken

glarieogen, glariën = grote ogen opzetten, met wijgeopende, glazige ogen staren (een volledig in onbruik geraakt woord, maar toepasselijk voor het ‘glotzen’ dat in de brontekst op die plaatsen steeds wordt gebruikt)

hesp = ham

vaar = schrik, angst

gewoud = geweld

buurlie = buurlui, buren

op de baan = onderweg

gebeewegd = beewegen: een bedevaart maken

stropijl = strohalm

potjedek = ketellapper

huisfokkeniers = kan ik nergens vinden; iets als huismus, vermoed ik

asschevijsters = huismus, koukleum, onvolgroeid persoon (OZVEW); trage vuile, slordige vrouw (TSS, WNT)

treuzeneuzen = bagatel, wissewasje, en ‘Treusneuzen, aangetroffen in den vorm treuteneuten: zijn tijd met beuzelarij verdoen’ in HW, dat bovendien als synoniemen geeft: treuteneut, truizemuis en trunteneut. Dat laatste woord ken ik zelf, in de kortere vorm ‘trunte’, in de door het het WVEW én het OZVEW gegeven betekenis ‘kleinzerig, klagerig mens’.

hang = gordijn

wat hem oppers lag = wat hem het hoogst zat

pruiltoot = pruilmond, pruilhoofd

duim-in-de-hand = vrek (HW)

fooren = kermissen

de balie kriept = kriepen is knerpen, knarsen; bedoeld moet zijn ‘eenmaal getrouwd’

koutertje = babbeltje

pottefeer = iemand die zwart ziet van het vuil (VW)

vesten = vastmaken, spelden

betutterd = beteuterd

gleiers = aardewerk, porselein (‘gleirwerk’)

plateel = schotel of schaal

teelen = teilen

afmuizen = rondsnuffelen

verletten = verzuimen

dul = kwaad

sloor =slordige, slonzige vrouw

truntekous = zie treuzeneuzen

pimpelmeezig = zwak

houw = hak (landbouwwerktuig)

zottebollen = dollen

kletsregen = stortregen

bluts = deuk

schotelvod = theedoek

werkbie = werkbij

toespijs = bijgerecht

eierkoek = omelet

schapraai = provisiekast

brei = breiwerk

smodderig, smotsig = vies

plataf = ronduit

slag om slinger = om het hardst, leer om leer

paardeboever = paardenknecht

zijn sliet = zijn plek in de stal

moze = modder, slijk

knoezels = enkels

van zoo = zodra

tijlijk = vroeg

getrunt = getreuzel

blekken = ontbloten

pottekarij = pottekaree: aardewerk (geflikt hier: gefikst, gerepareerd)

den zak op te geven = op

scheuvel = schurk

hieten = verleden tijd van heten: noemen

bezemrijs = rijs: dun takje, twijg; takkenbos

stielman = vakman

deun = plezier

weer u = doe je best

mulder = molenaar

kariool = tweewielig voertuig

snul = sul

afketsen = doorkruisen, aflopen

bollen = rijden, karren

vandoen = nodig

in bekort zijn van = gebrek hebben aan

vadsig = lui

generig = naarstig, vlijtig, ook volgens TSS; maar de context en de brontekst (sparsam) lijken eerder ‘zuinig’ te suggereren

ponk = spaarpot

gerampeneerd = ramponeren: vernielen

stekje = lucifer

bovenarms, dan ging het bovenarms = dan werd er flink gevochten

moerbezie = moerbei

hapschaard = of hapschaar: agent, diender, ‘boevenvanger’

het kot = hier: de gevangenis

stoten = duwen

gestuikt = gedrongen

kleedage = kleeding

halflijnwade = halflinnen

tas = stapel, vracht

geen wegsmijtster = niet spilziek

slameur = moeite, beslommering, vuil werk

hel  = (hier) levendig, kwiek

ceskens = stuipen

kampernoelie = paddenstoel

voor de pinnen komen = komen opdraven

schommeling = schoonmaak

balgpijn = buikpijn

pupiter = lessenaar

verpoeft = waarschijnlijk: alsof je te veel gegeten hebt, indigestie hebt

niet weten van wat hout pijlen maken = jezelf geen raad weten

buralist = ambtenaar

te luttel kopziend = geen al te fraai hoofd hebbend

kleers = kleren

weeuw = weduw

kluiten = geld

gedoe = blijft een vraagteken: in deze context (‘een vrouw met gedoe’) kan ik dit woord niet goed duiden

makelloon = courtage, provisie

opflikken = opdoffen

lisch = lis? (Als kussenvulling?)

scheel = deksel

pikkels = benen

tesch = zak

rekewijs = in rijtjes

lets = lus

scribaan = schrijftafel

stoop = inhoudsmaat voor vloeistoffen

legpenning = penningen? Of fiches?